Hội nghị cộng đồng dân cư bàn về hương ước tại nhà văn hóa (ảnh minh họa)

Ngày 08/05/2018, Thủ tướng Chính phủ đã chính thức ký ban hành Quyết định 22/2018/QĐ-TTg về việc xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước. Văn bản này có hiệu lực từ ngày 01/07/2018, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong việc quản lý các quy tắc tự quản tại cơ sở, nhằm loại bỏ những hủ tục và các quy định trái pháp luật vốn tồn tại bấy lâu nay dưới danh nghĩa "lệ làng".

1. Hiểu đúng về bản chất của Hương ước, Quy ước

Trong đời sống cộng đồng tại Việt Nam, hương ước đóng vai trò là sợi dây liên kết các thành viên trong thôn, xóm, tổ dân phố. Tuy nhiên, để tránh việc lạm quyền hoặc đưa ra các quy định tùy tiện, Điều 2 Quyết định 22/2018/QĐ-TTg đã định nghĩa rõ ràng:

Hương ước, quy ước là văn bản quy định các quy tắc xử sự do cộng đồng dân cư thôn, tổ dân phố tự nguyện thỏa thuận và thiết lập nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội mang tính tự quản của cộng đồng dân cư và được cơ quan Nhà nước có thẩm quyền công nhận theo quy định tại Quyết định này.

Như vậy, hương ước không phải là văn bản quy phạm pháp luật nhưng phải nằm trong khuôn khổ pháp luật và được Nhà nước thừa nhận.

2. 5 nguyên tắc "vàng" và lệnh cấm phạt tiền, thu phí

Điểm đáng chú ý nhất và cũng là nội dung được người dân quan tâm nhất chính là các nguyên tắc xây dựng hương ước. Theo Điều 4 Quyết định 22/2018/QĐ-TTg, việc xây dựng hương ước phải tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc sau:

• Phù hợp với chủ trương, đường lối của Đảng; chính sách, pháp luật của Nhà nước; đạo đức xã hội và phong tục tập quán tốt đẹp.
• Bảo đảm tự nguyện, trên cơ sở thỏa thuận, thống nhất của cộng đồng dân cư; phát huy quyền làm chủ của Nhân dân.
• Bảo vệ, giữ gìn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống; xây dựng các giá trị văn hóa mới phù hợp.
• Không vi phạm quyền con người, quyền công dân, bảo đảm bình đẳng giới.
• Đặc biệt: Không đặt ra các khoản phí, lệ phí, phạt tiền, phạt vật chất.

Quy định này nhằm chấm dứt tình trạng một số địa phương tự ý đặt ra các mức phạt tiền khi người dân vi phạm quy định chung của thôn, hoặc thu các loại phí không có trong danh mục quy định của Nhà nước, gây bức xúc trong dư luận.

Người dân xem dự thảo hương ước niêm yết tại bảng tin công cộng (ảnh minh họa)

3. Quy trình xây dựng: Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra

Để một bản hương ước có giá trị pháp lý và thực tiễn, quy trình soạn thảo và thông qua phải đảm bảo tính dân chủ tối đa. Dự thảo hương ước phải được niêm yết công khai tại nhà văn hóa hoặc các điểm sinh hoạt cộng đồng ít nhất 30 ngày để người dân góp ý.

Về điều kiện thông qua, Điều 8 Quyết định 22/2018/QĐ-TTg quy định:

Hương ước, quy ước được thông qua khi có trên 50% tổng số cử tri hoặc cử tri đại diện hộ gia đình trong thôn, tổ dân phố tán thành.

Sau khi được cộng đồng thông qua, hương ước phải gửi lên Ủy ban nhân dân cấp huyện để xem xét công nhận. Chỉ khi có quyết định công nhận của UBND cấp huyện, hương ước mới chính thức có giá trị thi hành.

4. Xử lý các hương ước "lỗi thời" hoặc vi phạm

Đối với những hương ước đã được phê duyệt trước ngày 01/07/2018 nhưng có nội dung trái với các nguyên tắc mới (như vẫn còn quy định phạt tiền, thu phí trái phép), Quyết định 22 yêu cầu phải thực hiện sửa đổi, bổ sung hoặc bãi bỏ trước ngày 31/12/2018.

Việc ban hành quy định mới này không chỉ giúp chuẩn hóa các quy tắc ứng xử trong cộng đồng mà còn là công cụ hữu hiệu để bảo vệ quyền lợi của người dân, tránh tình trạng lạm thu, lạm phạt tại cơ sở, góp phần xây dựng nếp sống văn minh, thượng tôn pháp luật ngay từ cấp thôn, tổ dân phố.

Hệ thống Pháp luật