Di chúc là văn bản pháp lý quan trọng nhất thể hiện ý chí cuối cùng của một cá nhân đối với tài sản của mình sau khi qua đời. Tuy nhiên, trên thực tế, không ít trường hợp di chúc bị tranh chấp hoặc bị tòa án tuyên vô hiệu do không đáp ứng đủ các điều kiện về hình thức và nội dung. Vậy theo quy định pháp luật hiện hành (tính đến thời điểm năm 2020), hiệu lực của di chúc được xác định như thế nào?

Người dân cần nắm rõ quy định pháp luật khi lập di chúc để đảm bảo quyền lợi cho người thừa kế (ảnh minh họa)

1. Thời điểm di chúc chính thức phát sinh hiệu lực

Căn cứ theo quy định tại Điều 624 Bộ luật Dân sự 2015:

"Di chúc là sự thể hiện ý chí của cá nhân nhằm chuyển tài sản của mình cho người khác sau khi chết."

Như vậy, về nguyên tắc chung, di chúc chỉ bắt đầu có hiệu lực pháp luật kể từ thời điểm mở thừa kế. Theo Điều 611 Bộ luật Dân sự 2015, thời điểm mở thừa kế là thời điểm người có tài sản chết. Trong trường hợp Tòa án tuyên bố một người là đã chết thì thời điểm mở thừa kế là ngày được xác định tại quyết định của Tòa án.

Cần lưu ý rằng, hiệu lực của di chúc có thể là toàn bộ hoặc một phần. Nếu di sản để lại cho người thừa kế chỉ còn một phần thì phần di chúc về phần di sản còn lại vẫn có hiệu lực pháp lý bình thường.

2. 5 Điều kiện bắt buộc để di chúc được công nhận là hợp pháp

Để một bản di chúc có hiệu lực tại thời điểm mở thừa kế, bản thân di chúc đó phải là di chúc hợp pháp. Điều 630 Bộ luật Dân sự 2015 quy định rất rõ các tiêu chuẩn này:

2.1. Năng lực hành vi của người lập di chúc

• Người thành niên: Phải minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc; không bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép.
• Người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi: Được lập di chúc nếu được cha, mẹ hoặc người giám hộ đồng ý về việc lập di chúc và di chúc phải được lập thành văn bản.

2.2. Nội dung của di chúc

Nội dung di chúc không được vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Các thông tin cơ bản bắt buộc phải có bao gồm: Ngày, tháng, năm lập di chúc; Họ tên và nơi cư trú của người lập; Họ tên người/tổ chức được hưởng di sản; Di sản để lại và nơi có di sản.

Luật sư tư vấn về các điều kiện hợp pháp của di chúc để tránh tranh chấp sau này (ảnh minh họa)

2.3. Hình thức của di chúc

Di chúc phải được lập bằng văn bản; nếu không thể lập được di chúc bằng văn bản thì mới được lập di chúc miệng. Đối với di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc của người không biết chữ thì phải được người làm chứng lập thành văn bản và có công chứng hoặc chứng thực.

2.4. Điều kiện đối với di chúc miệng

Di chúc miệng chỉ được coi là hợp pháp nếu người di chúc miệng thể hiện ý chí cuối cùng của mình trước mặt ít nhất 02 người làm chứng và ngay sau đó người làm chứng ghi chép lại, cùng ký tên hoặc điểm chỉ. Trong thời hạn 05 ngày làm việc, chữ ký hoặc điểm chỉ của người làm chứng phải được công chứng hoặc chứng thực.

3. Di chúc có hiệu lực trong bao lâu?

Nhiều người lầm tưởng di chúc có hiệu lực vĩnh viễn, nhưng thực tế pháp luật quy định về thời hiệu thừa kế để bảo đảm sự ổn định của các quan hệ dân sự. Theo Điều 623 Bộ luật Dân sự 2015:

• 30 năm: Đối với bất động sản kể từ thời điểm mở thừa kế.
• 10 năm: Đối với động sản kể từ thời điểm mở thừa kế.

Hết thời hạn này, di sản thuộc về người thừa kế đang quản lý di sản đó. Nếu không có người thừa kế đang quản lý di sản thì di sản thuộc về người đang chiếm hữu theo quy định hoặc thuộc về Nhà nước.

4. Các trường hợp di chúc bị mất hiệu lực hoặc thay thế

Hiệu lực của di chúc còn bị ảnh hưởng bởi các yếu tố thay đổi từ phía chủ thể hoặc tài sản:

• Người thừa kế chết trước: Di chúc không có hiệu lực nếu người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc.
• Cơ quan, tổ chức giải thể: Nếu tổ chức được hưởng di sản không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế thì phần di chúc đó cũng mất hiệu lực.
• Sự xuất hiện của di chúc mới: Theo khoản 5 Điều 643 Bộ luật Dân sự 2015, khi một người để lại nhiều bản di chúc đối với một tài sản thì chỉ bản di chúc sau cùng có hiệu lực.

Lời khuyên pháp lý: Để đảm bảo di chúc có hiệu lực tuyệt đối và tránh các rủi ro pháp lý, người lập di chúc nên thực hiện việc công chứng hoặc chứng thực tại các tổ chức hành nghề công chứng hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã có thẩm quyền.

Trên đây là toàn bộ thông tin chi tiết về hiệu lực của di chúc theo quy định của Bộ luật Dân sự 2015. Hy vọng bài viết đã cung cấp cho quý độc giả cái nhìn rõ nét để thực hiện đúng tâm nguyện của mình một cách hợp pháp.