Trong cuộc sống, việc cho bạn bè, người thân vay mượn tiền bạc dựa trên sự tin tưởng là điều hết sức phổ biến. Tuy nhiên, cũng chính vì sự tin tưởng này mà nhiều người thường bỏ qua việc lập văn bản hay viết giấy ghi nợ. Đến khi bên vay "trở quẻ", phớt lờ nghĩa vụ trả nợ, chủ nợ mới lo lắng tự hỏi: Cho vay tiền không có giấy tờ có đòi được không?

1. Cho vay tiền có bắt buộc phải viết giấy ghi nợ không?

Theo quy định của pháp luật Việt Nam, cụ thể là Bộ luật Dân sự 2015, hợp đồng vay tài sản là một loại giao dịch dân sự. Về hình thức của giao dịch này, khoản 1 Điều 119 quy định rõ:

1. Giao dịch dân sự được thể hiện bằng lời nói, bằng văn bản hoặc bằng hành vi cụ thể.

Bên cạnh đó, định nghĩa về hợp đồng vay tài sản tại Điều 463 Bộ luật Dân sự 2015 cũng không hề bắt buộc phải lập thành văn bản:

Hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay; khi đến hạn trả, bên vay phải hoàn trả cho bên cho vay tài sản cùng loại theo đúng số lượng, chất lượng và chỉ phải trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định.

Như vậy, việc cho vay tiền bằng lời nói, qua tin nhắn điện thoại, email hay thậm chí là một cái gật đầu xác nhận khi nhận tiền đều được pháp luật công nhận là một hợp đồng vay tài sản hợp pháp.

2. Điều kiện để việc cho vay không giấy tờ có hiệu lực pháp luật

Mặc dù không bắt buộc về hình thức văn bản, nhưng để được pháp luật bảo vệ khi có tranh chấp, giao dịch vay mượn của bạn phải đáp ứng các điều kiện có hiệu lực quy định tại Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015:

• Chủ thể: Cả bên vay và bên cho vay phải có năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự phù hợp.
• Tự nguyện: Việc vay mượn phải hoàn toàn dựa trên sự tự nguyện, không bị ép buộc, lừa dối.
• Mục đích và nội dung: Không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội. Ví dụ: Vay tiền để đánh bạc, cá độ là giao dịch vô hiệu.

Nếu đáp ứng đủ các điều kiện trên, dù không có một chữ ký nào trên giấy, bạn vẫn hoàn toàn có quyền đòi lại số tiền đã cho vay.

3. Làm cách nào đòi được nợ khi không có giấy tờ vay?

Thách thức lớn nhất khi đòi nợ không giấy tờ chính là chứng minh sự tồn tại của giao dịch. Khi ra Tòa, bạn cần cung cấp các chứng cứ để chứng minh mình đã giao tiền và bên kia đã nhận tiền với cam kết hoàn trả.

Căn cứ Điều 94 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, nguồn chứng cứ rất đa dạng, bao gồm:

• Dữ liệu điện tử: Tin nhắn SMS, Zalo, Messenger, Email trao đổi về việc vay tiền, xác nhận đã nhận tiền hoặc hứa hẹn ngày trả nợ.
• Ghi âm, ghi hình: Các cuộc hội thoại trực tiếp hoặc qua điện thoại nhắc về khoản nợ (cần đảm bảo tính khách quan, không bị cắt ghép).
• Chứng từ chuyển khoản: Sao kê ngân hàng, biên lai chuyển tiền qua các ứng dụng ví điện tử.
• Người làm chứng: Những người trực tiếp chứng kiến việc giao nhận tiền hoặc nghe thấy hai bên thỏa thuận vay mượn.

Quy trình thực hiện:

1. Thương lượng: Hãy chủ động nhắn tin hoặc gọi điện nhắc nợ một cách lịch sự để tạo thêm bằng chứng (bên vay xác nhận nợ qua tin nhắn).
2. Gửi thông báo đòi nợ: Có thể gửi qua đường bưu điện có bảo đảm để làm căn cứ về việc đã đôn đốc trả nợ.
3. Khởi kiện: Nếu thương lượng bất thành, hãy nộp đơn khởi kiện kèm theo các chứng cứ nêu trên đến Tòa án nhân dân cấp huyện nơi bị đơn (người vay) cư trú.

4. Cảnh báo: Đòi nợ sao cho đúng luật?

Nhiều chủ nợ vì quá bức xúc khi bị quỵt tiền đã tìm đến các biện pháp tiêu cực như: thuê giang hồ đòi nợ, đe dọa hành hung, bắt giữ người trái pháp luật hoặc bôi nhọ danh dự người vay trên mạng xã hội. Đây là sai lầm cực kỳ nghiêm trọng.

Nếu thực hiện các hành vi này, từ vị thế là nạn nhân, bạn có thể trở thành tội phạm và bị truy cứu trách nhiệm hình sự về các tội như: Cướp tài sản, Cưỡng đoạt tài sản, Làm nhục người khác... Hãy luôn thượng tôn pháp luật để bảo vệ quyền lợi của chính mình.

5. Bên vay bỏ trốn để khất nợ có bị xử lý hình sự?

Nếu bên vay có điều kiện trả nợ nhưng cố tình dùng thủ đoạn gian dối hoặc bỏ trốn nhằm chiếm đoạt tài sản, hành vi này có dấu hiệu của tội phạm hình sự. Bạn có thể làm đơn tố giác ra cơ quan Công an về tội "Lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản".

Theo Điều 175 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), mức hình phạt cho tội danh này có thể lên đến 20 năm tù tùy vào giá trị tài sản chiếm đoạt. Việc can thiệp của cơ quan điều tra thường là áp lực rất lớn khiến bên vay phải tự nguyện khắc phục hậu quả để được hưởng khoan hồng.

Lời khuyên từ chuyên gia: Để tránh rủi ro, trong mọi giao dịch vay mượn, dù thân thiết đến đâu, bạn cũng nên lập thành văn bản hoặc ít nhất là có các xác nhận qua tin nhắn, email rõ ràng về số tiền, thời hạn trả và lãi suất (nếu có). Đừng để sự nể nang làm mất đi tài sản và mối quan hệ của chính mình.