Trong cuộc sống, việc phân chia tài sản sau khi một người qua đời thường là vấn đề nhạy cảm và dễ dẫn đến những tranh chấp không đáng có trong gia đình. Pháp luật Việt Nam hiện hành quy định hai hình thức thừa kế chính: theo di chúc và theo pháp luật. Vậy thừa kế theo pháp luật là gì và nó khác biệt thế nào so với việc chia di sản theo ý nguyện cá nhân? Bài viết dưới đây sẽ giải đáp chi tiết dựa trên các quy định mới nhất của Bộ luật Dân sự 2015.

Thừa kế theo pháp luật là gì?

Khác với thừa kế theo di chúc dựa trên ý chí chủ quan của người để lại tài sản, thừa kế theo pháp luật là sự can thiệp của Nhà nước nhằm đảm bảo quyền lợi cho những người thân thích của người quá cố theo một trật tự nhất định.

Cụ thể, tại Điều 649 Bộ luật Dân sự 2015 định nghĩa:

Thừa kế theo pháp luật là thừa kế theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy định.

Điều này có nghĩa là khi không có sự định đoạt bằng văn bản (di chúc), hoặc di chúc không có hiệu lực, di sản sẽ được chia cho những người có quan hệ huyết thống, nuôi dưỡng hoặc hôn nhân với người chết theo các "hàng" ưu tiên.

Khi nào di sản bắt buộc phải chia theo pháp luật?

Mặc dù pháp luật luôn ưu tiên tôn trọng ý chí của cá nhân thông qua di chúc, nhưng trong nhiều trường hợp thực tế, việc chia thừa kế theo pháp luật là bắt buộc. Theo Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, các trường hợp này bao gồm:

• Không có di chúc: Người chết không để lại bất kỳ văn bản hay lời trăng trối hợp pháp nào về việc chia tài sản.
• Di chúc không hợp pháp: Ví dụ như người lập di chúc bị cưỡng ép, không minh mẫn, hoặc hình thức di chúc vi phạm quy định pháp luật.
• Người thừa kế theo di chúc không còn: Người được chỉ định trong di chúc đã chết trước hoặc cùng thời điểm với người lập di chúc.
• Từ chối nhận di sản: Những người được hưởng theo di chúc từ chối quyền nhận tài sản của mình.
• Phần di sản không được định đoạt: Di chúc chỉ chia một phần tài sản, phần còn lại chưa được nhắc đến sẽ chia theo pháp luật.

Sự khác biệt cốt lõi giữa thừa kế theo pháp luật và theo di chúc

Để giúp bạn đọc có cái nhìn tổng quan, dưới đây là bảng so sánh các tiêu chí quan trọng giữa hai hình thức này:

Hàng thừa kế theo pháp luật: Ai được ưu tiên hàng đầu?

Một trong những điểm quan trọng nhất của thừa kế theo pháp luật là khái niệm "hàng thừa kế". Theo quy định tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, có 3 hàng thừa kế chính:

• Hàng thừa kế thứ nhất: Vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết. Đây là nhóm được ưu tiên nhận di sản đầu tiên và chia đều nhau.
• Hàng thừa kế thứ hai: Ông bà nội ngoại, anh chị em ruột, cháu ruột (nếu người chết là ông bà). Chỉ được hưởng nếu không còn ai ở hàng thứ nhất.
• Hàng thừa kế thứ ba: Cụ nội ngoại, bác, chú, cậu, cô, dì ruột, cháu ruột (nếu người chết là bác, chú...), chắt ruột.

Lời khuyên pháp lý: Để tránh những mâu thuẫn không đáng có, các gia đình nên thực hiện thủ tục khai nhận di sản thừa kế tại các tổ chức hành nghề công chứng uy tín. Việc hiểu rõ quyền lợi của mình không chỉ giúp bảo vệ tài sản mà còn giữ gìn sự hòa thuận trong gia đình.