Quy định về việc cấp Giấy chứng nhận Căn cước cho người gốc Việt Nam chưa xác định được quốc tịch theo Luật Căn cước 2023 và Kế hoạch tại Quyết định 1835/QĐ-TTg mở ra bước ngoặt nhân văn, bảo đảm quyền lợi dân sự chính đáng của người dân.

Bước đột phá nhân văn trong chính sách quản lý dân cư

Trong thực tiễn quản lý xã hội tại Việt Nam suốt nhiều năm qua, nhóm người gốc Việt Nam sinh sống trên lãnh thổ nước ta nhưng không có giấy tờ chứng minh quốc tịch Việt Nam cũng như không có quốc tịch nước khác luôn phải đối mặt với muôn vàn khó khăn, thiệt thòi. Không có giấy tờ tùy thân hợp pháp đồng nghĩa với việc không thể đăng ký kết hôn, không đứng tên mở tài khoản ngân hàng, khó tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục hay tham gia các giao dịch dân sự thông thường.

Nhằm khắc phục dứt điểm khoảng trống pháp lý này, Luật Căn cước 2023 đã chính thức đưa ra cơ chế cấp Giấy chứng nhận Căn cước. Tiếp tục cụ thể hóa chủ trương này, theo Kế hoạch ban hành kèm theo Quyết định 1835/QĐ-TTg, các cơ quan chức năng được giao nhiệm vụ rà soát, giải quyết căn cơ vấn đề giấy tờ tùy thân cho nhóm đối tượng đặc biệt này.

Thế nào là người gốc Việt Nam chưa xác định được quốc tịch?

Căn cứ theo quy định tại khoản 4 Điều 3 Luật Căn cước 2023, người gốc Việt Nam chưa xác định được quốc tịch đang sinh sống tại Việt Nam là người đang sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam, không có giấy tờ chứng minh có quốc tịch Việt Nam và nước khác nhưng có cùng dòng máu về trực hệ với người đã từng có quốc tịch Việt Nam được xác định theo nguyên tắc huyết thống.

Theo đó, đối tượng được xem xét cấp Giấy chứng nhận Căn cước cần đáp ứng các điều kiện căn bản:

• Là người gốc Việt Nam theo nguyên tắc huyết thống trực hệ (cha mẹ, ông bà từng có quốc tịch Việt Nam);
• Đang sinh sống liên tục từ 06 tháng trở lên tại đơn vị hành chính cấp xã hoặc cấp huyện nơi không tổ chức cấp xã theo khoản 1 Điều 30 Luật Căn cước 2023;
• Không có giấy tờ, tài liệu chứng minh sở hữu quốc tịch Việt Nam hoặc quốc tịch nước ngoài.

Nhiệm vụ cụ thể của Công an cấp xã và các cơ quan hữu quan

Triển khai tinh thần chỉ đạo từ Kế hoạch ban hành kèm theo Quyết định 1835/QĐ-TTg cùng với sự điều chỉnh của Nghị định 70/2024/NĐ-CP, lực lượng Công an cấp xã đóng vai trò then chốt tuyến đầu:

• Thu thập và chuẩn hóa dữ liệu: Chủ động rà soát, thu thập thông tin nhân thân, lai lịch của những người gốc Việt Nam chưa xác định được quốc tịch cư trú trên địa bàn để cập nhật vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư;
• Tiếp nhận và xử lý hồ sơ: Tổ chức hướng dẫn bà con kê khai, thu nhận dấu vân tay, chụp ảnh khuôn mặt để hoàn thiện hồ sơ đề nghị cấp Giấy chứng nhận Căn cước theo Quyết định 4864/QĐ-BCA-C06 năm 2024;
• Bảo đảm an toàn dữ liệu sinh trắc học: Quá trình thu thập dữ liệu vân tay, khuôn mặt được thực hiện nghiêm ngặt, tuân thủ các quy định hiện hành về bảo vệ dữ liệu cá nhân;
• Xác lập số định danh cá nhân: Mỗi cá nhân được cấp một số định danh riêng biệt, tạo cơ sở pháp lý duy nhất trên môi trường số và quản lý nhà nước.

Phương án xử lý đối với các trường hợp lịch sử giấy tờ phức tạp

Một điểm hết sức đáng lưu tâm trong Kế hoạch của Thủ tướng Chính phủ là phương án giải quyết đối với các trường hợp trước đây đã từng được cấp Chứng minh nhân dân, Căn cước công dân hoặc đăng ký thường trú nhưng qua rà soát nhận thấy chưa đủ căn cứ xác định quốc tịch Việt Nam.

Để bảo đảm sự thận trọng và ổn định đời sống nhân dân, cơ quan chức năng tiến hành:

1. Khoanh vùng, đánh dấu trạng thái quản lý hồ sơ chuyên biệt trên hệ thống quản lý cư trú và dữ liệu căn cước để tiếp tục phối hợp xác minh;
2. Phối hợp đồng bộ giữa Bộ Công an, Bộ Tư pháp, Bộ Ngoại giao và Ủy ban nhân dân các tỉnh, thành phố nhằm làm rõ lịch sử hộ tịch, quốc tịch;
3. Trong thời gian chưa có kết luận cuối cùng về quốc tịch, người dân vẫn được hướng dẫn thực hiện cấp giấy tờ phù hợp theo đúng thẩm quyền để không làm gián đoạn các nhu cầu thiết yếu trong sinh hoạt hàng ngày.

Giá trị pháp lý vượt trội của Giấy chứng nhận Căn cước

Theo quy định tại khoản 5 Điều 30 Luật Căn cước 2023, Giấy chứng nhận Căn cước mang giá trị chứng minh pháp lý mạnh mẽ:

• Có giá trị chứng minh về căn cước để thực hiện các giao dịch, xác lập quyền và lợi ích hợp pháp trên toàn lãnh thổ Việt Nam;
• Cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp sử dụng số định danh cá nhân in trên giấy chứng nhận để tra cứu thông tin trong Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư mà không được phép đòi hỏi người dân cung cấp thêm các giấy tờ đã được chứng thực;
• Nhà nước công nhận và bảo vệ toàn diện các quyền, lợi ích chính đáng của người được cấp giấy chứng nhận căn cước theo đúng tôn chỉ nhân đạo và pháp quyền.

Việc triển khai đồng bộ từ cấp cơ sở đến Trung ương không chỉ tháo gỡ rào cản hành chính kéo dài hàng thập kỷ, mà còn khẳng định chính sách bao dung, nhân văn sâu sắc của Đảng và Nhà nước, bảo đảm không một ai bị bỏ lại phía sau trên con đường phát triển của đất nước.