Trong bối cảnh bối cảnh pháp luật về quốc phòng, an ninh ngày càng được siết chặt, nhiều công dân thắc mắc về trách nhiệm pháp lý khi không thực hiện nghĩa vụ dân quân tự vệ. Đặc biệt, với sự ra đời của các quy định mới trong năm 2025, mức xử phạt đối với hành vi trốn tránh đã có sự thay đổi đáng kể. Bài viết dưới đây sẽ giải đáp chi tiết câu hỏi: "Không tham gia dân quân tự vệ có bị đi tù không?" và những hệ lụy pháp lý đi kèm.

Dân quân tự vệ là nghĩa vụ bắt buộc của công dân

Dân quân tự vệ là lực lượng vũ trang quần chúng không thoát ly sản xuất, công tác, đóng vai trò nòng cốt trong thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh tại cơ sở. Theo quy định tại Luật Dân quân tự vệ 2019, việc tham gia lực lượng này không chỉ là quyền lợi mà còn là nghĩa vụ thiêng liêng của mỗi công dân.

Cụ thể, tại khoản 1 Điều 8 Luật Dân quân tự vệ 2019 quy định độ tuổi thực hiện nghĩa vụ như sau:

"Công dân nam từ đủ 18 tuổi đến hết 45 tuổi, công dân nữ từ đủ 18 tuổi đến hết 40 tuổi có nghĩa vụ tham gia dân quân tự vệ; nếu tình nguyện tham gia dân quân tự vệ thì có thể kéo dài đến hết 50 tuổi đối với nam, đến hết 45 tuổi đối với nữ."

Như vậy, nếu công dân nằm trong danh sách được điều động nhưng cố tình trốn tránh mà không có lý do chính đáng, đó được coi là hành vi vi phạm pháp luật.

Trốn dân quân tự vệ bị phạt bao nhiêu tiền? (Cập nhật Nghị định 218/2025/NĐ-CP)

Hành vi trốn tránh, chống đối thực hiện quyết định điều động dân quân tự vệ là một trong những hành vi bị nghiêm cấm theo Điều 14 Luật Dân quân tự vệ 2019. Kể từ ngày 05/08/2025, khi Nghị định 218/2025/NĐ-CP chính thức có hiệu lực, mức phạt cho hành vi này đã tăng lên rất cao nhằm răn đe các trường hợp vi phạm.

Cụ thể, tại Điều 19 Nghị định 218/2025/NĐ-CP quy định:

• Mức phạt tiền: Từ 10.000.000 đồng đến 20.000.000 đồng đối với hành vi trốn tránh thực hiện quyết định điều động dân quân tự vệ làm nhiệm vụ.
• Biện pháp khắc phục hậu quả: Buộc chấp hành quyết định điều động dân quân tự vệ làm nhiệm vụ.

So với các quy định trước đây (mức phạt chỉ từ 500.000 đồng đến 1.000.000 đồng), mức phạt mới đã tăng gấp 20 lần. Điều này cho thấy sự quyết liệt của Nhà nước trong việc đảm bảo quân số và chất lượng của lực lượng dân quân tự vệ trong tình hình mới.

Không tham gia dân quân tự vệ có bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Đây là vấn đề mà nhiều người lo lắng nhất. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa nghĩa vụ quân sự và nghĩa vụ dân quân tự vệ.

Hiện nay, theo quy định tại Điều 332 Bộ luật Hình sự 2015 (được sửa đổi bởi Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2025), pháp luật chỉ quy định về Tội trốn tránh nghĩa vụ quân sự (đi nhập ngũ). Đối với hành vi trốn tránh nghĩa vụ tham gia dân quân tự vệ, hiện tại chưa có quy định truy cứu trách nhiệm hình sự (đi tù).

Tuy nhiên, công dân không nên chủ quan. Việc bị xử phạt hành chính với số tiền lên đến 20 triệu đồng và bị ghi hồ sơ vi phạm tại địa phương sẽ gây ra những ảnh hưởng không nhỏ đến lý lịch cá nhân và quá trình công tác sau này.

Các trường hợp được tạm hoãn, miễn tham gia dân quân tự vệ

Pháp luật luôn có những quy định nhân văn dành cho các trường hợp có hoàn cảnh đặc biệt. Theo Điều 11 Luật Dân quân tự vệ 2019 (được sửa đổi bởi Luật sửa đổi 11 Luật về quân sự, quốc phòng 2025), công dân được tạm hoãn hoặc miễn thực hiện nghĩa vụ trong các trường hợp sau:

1. Trường hợp được tạm hoãn:

• Phụ nữ mang thai hoặc nuôi con dưới 36 tháng tuổi; nam giới một mình nuôi con dưới 36 tháng tuổi.
• Công dân không đủ sức khỏe thực hiện nhiệm vụ (có xác nhận của cơ sở y tế).
• Có vợ hoặc chồng là sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, công chức, viên chức đang phục vụ trong Quân đội hoặc Công an.
• Lao động duy nhất trong hộ nghèo, hộ cận nghèo; người trực tiếp nuôi dưỡng thân nhân không còn khả năng lao động.
• Người đang học tại các trường thuộc hệ thống giáo dục quốc dân hoặc đang lao động, học tập ở nước ngoài.

2. Trường hợp được miễn:

• Con liệt sĩ, con thương binh hạng một.
• Người trực tiếp nuôi dưỡng Bà mẹ Việt Nam anh hùng.
• Người làm công tác cơ yếu.
• Quân nhân dự bị đã được sắp xếp vào đơn vị dự bị động viên.

Lời khuyên pháp lý: Nếu bạn thuộc diện được tạm hoãn hoặc miễn, hãy chủ động nộp hồ sơ và các giấy tờ chứng minh lên Ủy ban nhân dân cấp xã nơi cư trú để được xem xét giải quyết đúng quy định, tránh việc bị hiểu lầm là trốn tránh nghĩa vụ.

Tóm lại, không tham gia dân quân tự vệ không bị đi tù nhưng sẽ bị phạt tiền rất nặng (tối đa 20 triệu đồng) và buộc phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ. Hãy là một công dân gương mẫu, chấp hành nghiêm chỉnh các quy định của pháp luật để góp phần bảo vệ an ninh Tổ quốc.