Luật Công đoàn 2012 được Quốc hội thông qua ngày 20/06/2012 và chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2013. Đây là văn bản pháp lý nền tảng, đóng vai trò là 'kim chỉ nam' cho mọi hoạt động của tổ chức Công đoàn tại Việt Nam, đồng thời xác lập cơ chế bảo vệ quyền lợi tối ưu cho người lao động. Trong bối cảnh năm 2018, việc nắm vững các quy định này là vô cùng cấp thiết đối với cả người lao động và người sử dụng lao động.

1. Công đoàn là gì và ai có quyền gia nhập?

Theo quy định tại Điều 1 Luật Công đoàn 2012, Công đoàn được định nghĩa là tổ chức chính trị - xã hội rộng lớn của giai cấp công nhân và của người lao động. Tổ chức này đại diện cho cán bộ, công chức, viên chức, công nhân và người lao động khác, cùng với cơ quan nhà nước, tổ chức kinh tế, tổ chức xã hội chăm lo và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của người lao động.

Bên cạnh đó, Điều 189 Bộ luật Lao động 2012 cũng khẳng định rõ quyền của người lao động trong việc thành lập, gia nhập và hoạt động công đoàn. Cụ thể, mọi người lao động Việt Nam làm việc trong các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp đều có quyền tự nguyện gia nhập tổ chức này để bảo vệ quyền lợi của chính mình.

2. Doanh nghiệp có bắt buộc phải thành lập Công đoàn cơ sở?

Một trong những thắc mắc phổ biến nhất của các doanh nghiệp là liệu có bắt buộc phải thành lập công đoàn hay không. Căn cứ vào Điều 6 Luật Công đoàn 2012, tổ chức công đoàn được thành lập trên cơ sở tự nguyện. Điều này có nghĩa là pháp luật không cưỡng ép doanh nghiệp phải có công đoàn nếu người lao động không có nhu cầu.

Tuy nhiên, dù không bắt buộc thành lập, nhưng doanh nghiệp không được phép cản trở người lao động thành lập hoặc gia nhập công đoàn. Việc có một tổ chức công đoàn vững mạnh tại cơ sở thực tế mang lại nhiều lợi ích cho doanh nghiệp trong việc ổn định quan hệ lao động, hạn chế tranh chấp và đình công tự phát.

3. Quy trình 5 bước thành lập Công đoàn cơ sở tại doanh nghiệp

Để thành lập công đoàn cơ sở, người lao động cần tuân thủ hướng dẫn tại Điều lệ Công đoàn Việt Nam và các văn bản hướng dẫn liên quan:

• Bước 1: Tập hợp ít nhất 03 người lao động có đơn tự nguyện gia nhập để bầu Ban vận động thành lập công đoàn.
• Bước 2: Ban vận động tiến hành tuyên truyền, vận động người lao động khác tham gia.
• Bước 3: Khi có từ 05 người lao động trở lên tán thành Điều lệ, Ban vận động tổ chức Hội nghị thành lập.
• Bước 4: Hội nghị bầu Ban Chấp hành công đoàn cơ sở và thông qua chương trình hoạt động.
• Bước 5: Gửi hồ sơ lên công đoàn cấp trên trực tiếp để được ra quyết định công nhận chính thức.

4. Cơ chế bảo vệ quyền lợi người lao động của Công đoàn

Quyền và trách nhiệm của công đoàn trong việc đại diện, bảo vệ người lao động được quy định chi tiết tại Điều 10 Luật Công đoàn 2012 và được hướng dẫn bởi Nghị định 43/2013/NĐ-CP. Các hoạt động tiêu biểu bao gồm:

"1. Hướng dẫn, tư vấn cho người lao động về quyền, nghĩa vụ của người lao động khi giao kết, thực hiện hợp đồng lao động, hợp đồng làm việc với đơn vị sử dụng lao động."

Ngoài ra, công đoàn còn đại diện tập thể lao động thương lượng, ký kết và giám sát việc thực hiện thỏa ước lao động tập thể; tham gia giải quyết tranh chấp lao động và có quyền tổ chức, lãnh đạo đình công theo quy định.

5. Tài chính Công đoàn năm 2018: Những con số cần lưu ý

Vấn đề kinh phí và đoàn phí luôn là tâm điểm chú ý của cả doanh nghiệp và người lao động. Theo Nghị định 191/2013/NĐ-CP:

• Kinh phí công đoàn: Doanh nghiệp (dù có hay chưa có công đoàn) đều phải đóng bằng 2% quỹ tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội cho người lao động.
• Đoàn phí công đoàn: Người lao động là đoàn viên đóng bằng 1% tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội, nhưng mức đóng tối đa không quá 10% mức lương cơ sở.

Lưu ý: Trong năm 2018, mức lương cơ sở có sự thay đổi (từ 1.300.000đ lên 1.390.000đ từ ngày 01/07/2018), do đó mức trần đóng đoàn phí cũng sẽ thay đổi tương ứng.

6. Chế độ đặc thù dành cho cán bộ Công đoàn

Để đảm bảo tính độc lập và hiệu quả trong hoạt động, Điều 24 Luật Công đoàn 2012 quy định các bảo đảm cho hoạt động công đoàn. Cán bộ công đoàn không chuyên trách được dành một số giờ làm việc nhất định trong tháng để làm công tác công đoàn mà vẫn được hưởng nguyên lương. Đặc biệt, doanh nghiệp không được đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động với cán bộ công đoàn không chuyên trách trong nhiệm kỳ nếu không có sự đồng ý của tổ chức công đoàn cấp trên.

Hy vọng những thông tin chi tiết trên đây sẽ giúp quý độc giả hiểu rõ hơn về vai trò và quyền lợi khi tham gia tổ chức Công đoàn trong năm 2018. Việc thực thi đúng Luật Công đoàn không chỉ là trách nhiệm pháp lý mà còn là nền tảng để xây dựng một môi trường làm việc văn minh, bền vững.