Hệ thống pháp luật là nền tảng cho sự phát triển bền vững của quốc gia. Để đảm bảo tính thống nhất, đồng bộ và khả thi của các quy định, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2020 và 2024) đã thiết lập những tiêu chuẩn khắt khe trong quy trình lập pháp và lập quy. Những thay đổi mới nhất trong giai đoạn 2024 - 2025 không chỉ tập trung vào hình thức mà còn đi sâu vào chất lượng và hiệu quả thực thi.

1. Quy trình rút gọn: Nhanh chóng nhưng không 'bỏ qua' chất lượng

Một trong những điểm mới đáng chú ý là việc mở rộng các trường hợp được xây dựng, ban hành văn bản theo trình tự, thủ tục rút gọn. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh cần ứng phó nhanh với các tình huống khẩn cấp hoặc thực hiện các cam kết quốc tế mới phát sinh.

• Điều kiện áp dụng: Được quy định rõ ràng nhằm tránh lạm dụng, đảm bảo các văn bản quan trọng vẫn phải trải qua quy trình phản biện đầy đủ.
• Vai trò của cơ quan thẩm định: Dù rút gọn về thời gian nhưng khâu thẩm định của Bộ Tư pháp hoặc tổ chức pháp chế vẫn là bắt buộc để đảm bảo tính hợp hiến, hợp pháp.

Quy trình này được hướng dẫn chi tiết tại Nghị định 34/2016/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi như Nghị định 59/2024/NĐ-CP.

Văn bản quy phạm pháp luật phải đảm bảo tính khoa học và thống nhất trong hệ thống (ảnh minh họa)

2. Tăng cường trách nhiệm giải trình và lấy ý kiến nhân dân

Luật sửa đổi mới nhất nhấn mạnh việc lấy ý kiến các đối tượng chịu tác động trực tiếp của chính sách. Không còn là hình thức, việc tổng hợp và giải trình tiếp thu ý kiến phải được thực hiện công khai, minh bạch.

Theo Điều 36 Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật sửa đổi 2020, cơ quan chủ trì soạn thảo có trách nhiệm đăng tải dự thảo trên cổng thông tin điện tử trong ít nhất 60 ngày để lấy ý kiến rộng rãi.

Việc này giúp hạn chế tình trạng 'cài cắm' lợi ích nhóm và đảm bảo văn bản khi ban hành thực sự đi vào cuộc sống, bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người dân và doanh nghiệp.

3. Kiểm soát chặt chẽ việc ban hành thông tư và văn bản của địa phương

Để tránh tình trạng 'lạm phát' văn bản và chồng chéo quy định, quy trình ban hành thông tư của các Bộ và nghị quyết/quyết định của Hội đồng nhân dân, Ủy ban nhân dân các cấp được kiểm soát chặt chẽ hơn.

• Không ban hành văn bản trái thẩm quyền: Các địa phương không được quy định các thủ tục hành chính mới nếu không được luật giao.
• Rà soát thường xuyên: Công tác rà soát, hệ thống hóa văn bản được thực hiện định kỳ để kịp thời bãi bỏ các quy định lỗi thời, hết hiệu lực.

4. Kỷ luật trong xây dựng pháp luật: Trách nhiệm của người đứng đầu

Một điểm mới mang tính đột phá là việc quy định rõ trách nhiệm của người đứng đầu cơ quan soạn thảo nếu để xảy ra tình trạng chậm ban hành văn bản quy định chi tiết hoặc ban hành văn bản sai quy định.

Điều này thể hiện quyết tâm của Đảng và Nhà nước trong việc xây dựng một Chính phủ kỷ cương, liêm chính và phục vụ. Mọi sai phạm trong quá trình ban hành văn bản gây thiệt hại cho xã hội đều phải được xử lý nghiêm minh theo quy định của pháp luật.

Việc nắm vững Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật không chỉ dành cho các nhà làm luật mà còn là kiến thức cần thiết cho mọi công dân và doanh nghiệp để thực hiện quyền giám sát và bảo vệ lợi ích của mình trong một xã hội thượng tôn pháp luật.