Trong cấu trúc quản trị của một công ty cổ phần, Ban kiểm soát thường được ví như "tai mắt" của cổ đông, đóng vai trò giám sát tính minh bạch và tuân thủ pháp luật của bộ máy điều hành. Tuy nhiên, với sự ra đời của Luật Doanh nghiệp 2020 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2021), quy định về việc bắt buộc thành lập Ban kiểm soát đã có những thay đổi linh hoạt hơn nhằm phù hợp với quy mô và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp.

Mô hình tổ chức quản lý và điều kiện miễn lập Ban kiểm soát

Theo quy định tại Điều 137 Luật Doanh nghiệp 2020, công ty cổ phần có quyền lựa chọn tổ chức quản lý và hoạt động theo một trong hai mô hình sau đây:

Mô hình 1: Mô hình truyền thống có Ban kiểm soát

Cấu trúc bao gồm: Đại hội đồng cổ đông, Hội đồng quản trị, Ban kiểm soát và Giám đốc hoặc Tổng giám đốc. Đây là mô hình phổ biến nhất tại Việt Nam hiện nay.

Lưu ý quan trọng: Đối với mô hình này, pháp luật cho phép một số trường hợp ngoại lệ không bắt buộc phải có Ban kiểm soát. Cụ thể, tại điểm a khoản 1 Điều 137 Luật Doanh nghiệp 2020 quy định:

"Trường hợp công ty cổ phần có dưới 11 cổ đông và các cổ đông là tổ chức sở hữu dưới 50% tổng số cổ phần của công ty thì không bắt buộc phải có Ban kiểm soát;"

Mô hình 2: Mô hình quản trị hiện đại (Không có Ban kiểm soát)

Cấu trúc bao gồm: Đại hội đồng cổ đông, Hội đồng quản trị và Giám đốc hoặc Tổng giám đốc. Trong mô hình này, chức năng giám sát không mất đi mà được chuyển giao cho một bộ phận chuyên trách trực thuộc Hội đồng quản trị.

Để áp dụng mô hình này, doanh nghiệp phải đáp ứng điều kiện tại điểm b khoản 1 Điều 137 Luật Doanh nghiệp 2020:

• Ít nhất 20% số thành viên Hội đồng quản trị phải là thành viên độc lập.
• Phải có Ủy ban kiểm toán trực thuộc Hội đồng quản trị.

Cơ cấu và nhiệm kỳ của Ban kiểm soát

Khi doanh nghiệp thuộc trường hợp bắt buộc hoặc tự nguyện thành lập Ban kiểm soát, các quy định về nhân sự cần được tuân thủ nghiêm ngặt theo Điều 168 Luật Doanh nghiệp 2020:

• Số lượng: Ban kiểm soát có từ 03 đến 05 Kiểm soát viên.
• Nhiệm kỳ: Nhiệm kỳ của Kiểm soát viên không quá 05 năm và có thể được bầu lại với số nhiệm kỳ không hạn chế.
• Trưởng Ban kiểm soát: Phải là người có bằng tốt nghiệp đại học trở lên thuộc một trong các chuyên ngành kinh tế, tài chính, kế toán, kiểm toán, luật, quản trị kinh doanh hoặc chuyên ngành có liên quan đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp (trừ trường hợp Điều lệ công ty có quy định tiêu chuẩn khác cao hơn).

Vai trò và quyền hạn thực tế của Ban kiểm soát

Ban kiểm soát không trực tiếp điều hành nhưng có quyền can thiệp sâu vào các hoạt động quản trị để bảo vệ lợi ích của cổ đông. Theo Điều 170 Luật Doanh nghiệp 2020, các nhiệm vụ trọng tâm bao gồm:

1. Giám sát bộ máy điều hành: Ban kiểm soát theo dõi sát sao hoạt động của Hội đồng quản trị, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc trong việc quản lý công ty. Điều này giúp ngăn chặn các hành vi lạm quyền hoặc trục lợi cá nhân gây thiệt hại cho doanh nghiệp.

2. Thẩm định báo cáo tài chính: Đây là nhiệm vụ cực kỳ quan trọng. Ban kiểm soát phải kiểm tra tính trung thực, hợp pháp của các con số trong báo cáo tài chính hằng năm và 06 tháng. Nếu phát hiện sai phạm, họ có quyền yêu cầu giải trình hoặc kiến nghị lên Đại hội đồng cổ đông.

3. Quyền tiếp cận thông tin: Kiểm soát viên có quyền xem xét sổ kế toán, ghi chép kế toán và các tài liệu khác của công ty bất cứ khi nào thấy cần thiết hoặc theo yêu cầu của nhóm cổ đông sở hữu từ 05% tổng số cổ phần phổ thông trở lên (hoặc tỷ lệ khác nhỏ hơn theo Điều lệ).

Kết luận và lời khuyên cho doanh nghiệp

Việc lựa chọn mô hình quản trị có hay không có Ban kiểm soát phụ thuộc vào quy mô và chiến lược kiểm soát rủi ro của từng công ty. Tuy nhiên, dù ở mô hình nào, tính minh bạch vẫn là yếu tố sống còn. Các doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ Luật Doanh nghiệp 2020 để thiết lập bộ máy vừa đúng luật, vừa tối ưu hóa được hiệu quả hoạt động.

Nếu quý doanh nghiệp đang trong quá trình chuyển đổi mô hình hoặc cần tư vấn sâu hơn về tiêu chuẩn Kiểm soát viên, hãy tham khảo thêm các quy định hướng dẫn tại Nghị định 47/2021/NĐ-CP để đảm bảo tính tuân thủ cao nhất.