Việc nhận con nuôi khi bố mẹ đẻ đã ly hôn không chỉ là một thủ tục hành chính đơn thuần mà còn liên quan chặt chẽ đến quyền nhân thân và nghĩa vụ của cha mẹ đối với con cái. Trong bối cảnh xã hội hiện đại, nhiều gia đình mong muốn tìm kiếm một môi trường tốt hơn cho trẻ thông qua việc cho nhận con nuôi, đặc biệt là từ những người thân trong gia đình như anh chị em ruột. Tuy nhiên, pháp luật Việt Nam quy định rất chặt chẽ về vấn đề này nhằm đảm bảo quyền lợi tốt nhất cho trẻ em.

Điều kiện để cá nhân được nhận con nuôi theo quy định pháp luật

Để một cá nhân có thể nhận con nuôi, trước hết họ phải đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn khắt khe về năng lực hành vi, đạo đức và điều kiện kinh tế. Theo quy định tại khoản 1 Điều 14 Luật Nuôi con nuôi 2010, người nhận con nuôi phải có đủ các điều kiện sau đây:

“1. Người nhận con nuôi phải có đủ các điều kiện sau đây:
a) Có năng lực hành vi dân sự đầy đủ;
b) Hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên;
c) Có điều kiện về sức khỏe, kinh tế, chỗ ở bảo đảm việc chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con nuôi;
d) Có tư cách đạo đức tốt.”

Những quy định này nhằm mục đích sàng lọc và đảm bảo rằng người nhận nuôi có đủ khả năng để mang lại một cuộc sống ổn định và sự phát triển toàn diện cho trẻ. Đặc biệt, yếu tố "hơn con nuôi từ 20 tuổi trở lên" là một rào cản định tính để xác lập mối quan hệ cha mẹ - con cái một cách tự nhiên và phù hợp với đạo lý.

Sự đồng ý của cha mẹ đẻ - Nút thắt pháp lý quan trọng nhất

Một trong những điểm gây tranh cãi và khó khăn nhất trong thực tế là việc xin ý kiến của cha mẹ đẻ khi họ đã ly hôn. Nhiều người lầm tưởng rằng sau khi ly hôn, người trực tiếp nuôi dưỡng có toàn quyền quyết định việc cho con làm con nuôi. Tuy nhiên, pháp luật vẫn bảo vệ quyền làm cha, làm mẹ của người không trực tiếp nuôi dưỡng.

Căn cứ vào khoản 1 Điều 21 Luật Nuôi con nuôi 2010, việc nhận nuôi con nuôi bắt buộc phải có sự đồng ý của cả cha và mẹ đẻ:

“1. Việc nhận nuôi con nuôi phải được sự đồng ý của cha mẹ đẻ của người được nhận làm con nuôi; nếu cha đẻ hoặc mẹ đẻ đã chết, mất tích, mất năng lực hành vi dân sự hoặc không xác định được thì phải được sự đồng ý của người còn lại; nếu cả cha mẹ đẻ đều đã chết, mất tích, mất năng lực hành vi dân sự hoặc không xác định được thì phải được sự đồng ý của người giám hộ; trường hợp nhận trẻ em từ đủ 09 tuổi trở lên làm con nuôi thì còn phải được sự đồng ý của trẻ em đó.”

Như vậy, dù hai vợ chồng đã ly hôn, quyền quyết định về tương lai pháp lý của đứa trẻ vẫn thuộc về cả hai. Nếu người cha (hoặc mẹ) không trực tiếp nuôi dưỡng không đồng ý, thủ tục nhận con nuôi sẽ không thể tiến hành. Đây là quy định nhằm ngăn chặn việc một bên lợi dụng việc ly hôn để cắt đứt hoàn toàn mối quan hệ huyết thống và tình cảm của bên kia với con cái.

Thủ tục thay đổi họ tên cho con sau khi được nhận làm con nuôi

Sau khi hoàn tất thủ tục nhận con nuôi, người nhận nuôi thường có nhu cầu thay đổi họ, tên của trẻ để phù hợp với gia đình mới. Theo quy định tại khoản 1 Điều 28 Bộ luật Dân sự 2015 và khoản 2 Điều 24 Luật Nuôi con nuôi 2010, cha mẹ nuôi có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền thay đổi họ, tên của con nuôi.

Tuy nhiên, một lưu ý "sống còn" khác nằm ở khoản 1 Điều 7 Nghị định 123/2015/NĐ-CP hướng dẫn Luật Hộ tịch 2014:

“1. Việc thay đổi họ, chữ đệm, tên cho người dưới 18 tuổi theo quy định tại Khoản 1 Điều 26 của Luật Hộ tịch phải có sự đồng ý của cha, mẹ người đó và được thể hiện rõ trong Tờ khai; đối với người từ đủ 9 tuổi trở lên thì còn phải có sự đồng ý của người đó.”

Điều này có nghĩa là ngay cả khi đã ly hôn, việc thay đổi họ của con vẫn buộc phải có sự đồng ý bằng văn bản của người cha đẻ trong tờ khai xin thay đổi hộ tịch. Đây là yêu cầu bắt buộc mà các cơ quan tư pháp - hộ tịch sẽ kiểm tra rất kỹ lưỡng.

Thẩm quyền và trình tự thực hiện tại cơ quan nhà nước

Theo quy định tại Điều 27 Luật Hộ tịch 2014, Ủy ban nhân dân cấp xã nơi đã đăng ký hộ tịch trước đây hoặc nơi cư trú của cá nhân có thẩm quyền giải quyết việc thay đổi, cải chính hộ tịch cho người chưa đủ 14 tuổi.

Trình tự thực hiện được quy định tại Điều 28 Luật Hộ tịch 2014 như sau:

• Bước 1: Nộp tờ khai theo mẫu quy định và các giấy tờ liên quan (Quyết định công nhận việc nuôi con nuôi, Giấy khai sinh bản chính, văn bản đồng ý của cha đẻ...) cho cơ quan đăng ký hộ tịch.
• Bước 2: Trong thời hạn 03 ngày làm việc, nếu thấy việc thay đổi là có cơ sở và phù hợp quy định, công chức tư pháp - hộ tịch ghi vào Sổ hộ tịch và báo cáo Chủ tịch UBND cấp xã cấp trích lục.
• Bước 3: Trường hợp cần xác minh, thời hạn có thể kéo dài thêm nhưng không quá 03 ngày làm việc.

Tóm lại, việc nhận con nuôi và thay đổi họ tên cho con sau khi bố mẹ ly hôn là một quy trình pháp lý phức tạp, đòi hỏi sự thấu hiểu và đồng thuận giữa các bên. Việc tuân thủ đúng các quy định của Luật Nuôi con nuôi 2010 và Luật Hộ tịch 2014 không chỉ giúp thủ tục diễn ra nhanh chóng mà còn bảo vệ tối đa quyền lợi hợp pháp của trẻ em trong bối cảnh gia đình có sự thay đổi.