Trong quá trình giải quyết các vụ án dân sự, hôn nhân gia đình hay lao động, án phí luôn là một trong những vấn đề được người dân đặc biệt quan tâm. Pháp luật Việt Nam, cụ thể là Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, đã quy định rất rõ ràng về các đối tượng được ưu tiên không phải nộp hoặc được miễn, giảm các khoản phí này nhằm đảm bảo quyền tiếp cận công lý của mọi tầng lớp nhân dân, đặc biệt là những người có hoàn cảnh khó khăn.

1. Các trường hợp không phải nộp tiền tạm ứng án phí, án phí

Theo quy định tại Điều 11 Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, có những nhóm đối tượng đặc thù mà Nhà nước tạo điều kiện tối đa để họ thực hiện quyền khiếu kiện mà không phải lo lắng về chi phí tài chính ban đầu.

Điều 11. Không phải nộp tiền tạm ứng án phí, tạm ứng lệ phí Tòa án; không phải chịu án phí, lệ phí Tòa án

1. Những trường hợp sau đây không phải nộp tiền tạm ứng án phí, không phải chịu án phí:

a) Người khiếu kiện về danh sách cử tri bầu cử đại biểu Quốc hội, danh sách cử tri bầu cử đại biểu Hội đồng nhân dân, danh sách cử tri trưng cầu ý dân;

b) Cơ quan, tổ chức, cá nhân khởi kiện vụ án dân sự hoặc kháng cáo bản án, quyết định chưa có hiệu lực pháp luật của Tòa án để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người khác, lợi ích công cộng, lợi ích nhà nước...

Bên cạnh đó, các tổ chức như Ngân hàng chính sách xã hội khi khởi kiện thu hồi nợ vay đối với người nghèo, hoặc Viện kiểm sát khi thực hiện quyền kháng nghị cũng thuộc diện không phải nộp các khoản phí này. Đặc biệt, pháp luật dành sự quan tâm lớn đến người yếu thế khi quy định người bào chữa cho bị cáo dưới 18 tuổi hoặc người có nhược điểm về tâm thần, thể chất cũng được hưởng quyền lợi này.

2. Đối tượng được miễn nộp tiền tạm ứng án phí, án phí năm 2020

Khác với trường hợp "không phải nộp", các đối tượng được "miễn nộp" thường là những người đang trực tiếp bảo vệ quyền lợi sát sườn của mình nhưng gặp khó khăn về kinh tế hoặc thuộc diện chính sách. Điều 12 Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14 liệt kê chi tiết các nhóm này:

• Người lao động: Khởi kiện đòi tiền lương, trợ cấp mất việc, bảo hiểm xã hội hoặc bồi thường tai nạn lao động.
• Người yêu cầu cấp dưỡng: Hoặc xác định cha, mẹ cho con chưa thành niên, con đã thành niên nhưng mất năng lực hành vi dân sự.
• Nhóm đối tượng chính sách: Trẻ em, người cao tuổi, người khuyết tật, người có công với cách mạng, hộ nghèo, hộ cận nghèo và đồng bào dân tộc thiểu số tại các xã đặc biệt khó khăn.

Cần lưu ý rằng, việc miễn án phí chỉ áp dụng cho phần nghĩa vụ của chính người đó. Nếu các bên thỏa thuận một bên chịu thay án phí cho bên kia, mà bên chịu thay không thuộc diện được miễn thì họ vẫn phải nộp đầy đủ theo quy định.

3. Trường hợp được giảm 50% án phí

Đối với những người không thuộc diện được miễn hoàn toàn nhưng lại gặp phải những biến cố bất ngờ, pháp luật có quy định về việc giảm mức nộp. Theo Điều 13 Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, người gặp sự kiện bất khả kháng dẫn đến không có đủ tài sản để nộp án phí (có xác nhận của UBND cấp xã) sẽ được Tòa án xem xét giảm 50% mức nộp.

Tuy nhiên, Tòa án sẽ thu hồi quyết định giảm này nếu có căn cứ cho thấy người đó thực tế có tài sản để nộp hoặc sự kiện bất khả kháng là không có thật.

4. Hồ sơ và thủ tục đề nghị miễn, giảm án phí

Để được hưởng các quyền lợi nêu trên, đương sự không thể chỉ nói miệng mà phải thực hiện đúng quy trình thủ tục quy định tại Điều 14 và Điều 15 của Nghị quyết.

Hồ sơ bao gồm:

• Đơn đề nghị miễn, giảm án phí (ghi rõ ngày tháng, thông tin người làm đơn và lý do cụ thể).
• Các tài liệu chứng minh: Giấy chứng nhận hộ nghèo, thẻ thương binh, giấy xác nhận khuyết tật, hoặc xác nhận của UBND xã về sự kiện bất khả kháng...

Thẩm quyền xem xét thuộc về Thẩm phán được phân công giải quyết vụ án. Trong thời hạn 03 ngày làm việc kể từ khi nhận đủ hồ sơ, Tòa án phải ra thông báo bằng văn bản về việc chấp nhận hoặc không chấp nhận đơn đề nghị.

Việc nắm vững các quy định về miễn, giảm án phí trong năm 2020 không chỉ giúp người dân tiết kiệm chi phí mà còn đảm bảo công lý được thực thi một cách công bằng, không để rào cản tài chính ngăn cản quyền lợi hợp pháp của bất kỳ ai.