Trong thực tế đời sống pháp lý, chúng ta thường nghe nhắc đến các cụm từ như "tội phạm nghiêm trọng" hay "tội phạm đặc biệt nghiêm trọng". Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ ranh giới định lượng để phân định các loại tội phạm này là gì. Một độc giả tại Bình Dương đã gửi thắc mắc về việc tại sao có những trường hợp hành vi được coi là rất nghiêm trọng nhưng mức án thực tế lại có vẻ thấp hơn kỳ vọng. Để giải đáp vấn đề này, chúng ta cần đi sâu vào các quy định của Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).

Căn cứ pháp lý để phân loại tội phạm

Việc phân loại tội phạm không dựa trên cảm tính mà dựa trên hai yếu tố then chốt: Tính chất và Mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi. Theo quy định tại Điều 9 Bộ luật Hình sự 2015, tội phạm được chia thành 04 nhóm chính.

Điều 9. Phân loại tội phạm

1. Căn cứ vào tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội được quy định trong Bộ luật này, tội phạm được phân thành 04 loại sau đây:

a) Tội phạm ít nghiêm trọng là tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội không lớn mà mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật này quy định đối với tội ấy là phạt tiền, phạt cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù đến 03 năm;

b) Tội phạm nghiêm trọng là tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội lớn mà mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật này quy định đối với tội ấy là từ trên 03 năm tù đến 07 năm tù;

c) Tội phạm rất nghiêm trọng là tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội rất lớn mà mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật này quy định đối với tội ấy là từ trên 07 năm tù đến 15 năm tù;

d) Tội phạm đặc biệt nghiêm trọng là tội phạm có tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội đặc biệt lớn mà mức cao nhất của khung hình phạt do Bộ luật này quy định đối với tội ấy là từ trên 15 năm tù đến 20 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình.

Chi tiết cách xác định từng loại tội phạm

1. Tội phạm ít nghiêm trọng

Đây là nhóm tội phạm có mức độ tác động tiêu cực đến trật tự xã hội ở mức thấp nhất. Đặc điểm nhận diện là mức hình phạt cao nhất trong khung hình phạt mà điều luật quy định không quá 03 năm tù. Các hình phạt nhẹ hơn như phạt tiền hay cải tạo không giam giữ cũng thường được áp dụng cho nhóm này.

2. Tội phạm nghiêm trọng

Nhóm này bao gồm các hành vi xâm phạm đến các quan hệ xã hội được pháp luật bảo vệ ở mức độ lớn. Mức hình phạt cao nhất quy định cho loại tội này dao động từ trên 03 năm đến 07 năm tù. Ví dụ, một số hành vi trộm cắp tài sản có giá trị trung bình hoặc gây rối trật tự công cộng có tính chất phức tạp thường rơi vào nhóm này.

3. Tội phạm rất nghiêm trọng

Khi tính chất nguy hiểm cho xã hội được đánh giá là "rất lớn", tội phạm sẽ được xếp vào nhóm này. Khung hình phạt cao nhất được quy định là từ trên 07 năm đến 15 năm tù. Đây thường là các tội danh liên quan đến xâm phạm tính mạng, sức khỏe nghiêm trọng hoặc tội phạm kinh tế quy mô lớn.

4. Tội phạm đặc biệt nghiêm trọng

Đây là cấp độ cao nhất, dành cho những hành vi gây rúng động dư luận, xâm phạm trực tiếp đến an ninh quốc gia, tính mạng con người hoặc các lợi ích đặc biệt quan trọng khác. Mức hình phạt cao nhất cho nhóm này là trên 15 năm tù, tù chung thân hoặc tử hình.

Tại sao mức án thực tế đôi khi thấp hơn khung hình phạt?

Quay lại câu hỏi của độc giả về việc tại sao tội phạm rất nghiêm trọng nhưng mức án lại ít năm. Cần lưu ý rằng, việc phân loại tội phạm dựa trên mức cao nhất của khung hình phạt quy định trong luật, chứ không phải mức án cụ thể mà tòa án tuyên.

Khi xét xử, Hội đồng xét xử sẽ căn cứ vào Điều 50 Bộ luật Hình sự 2015 để quyết định hình phạt, bao gồm:

• Tính chất và mức độ nguy hiểm của hành vi cụ thể.
• Nhân thân người phạm tội (có tiền án tiền sự hay không, thái độ hối cải...).
• Các tình tiết giảm nhẹ (tự thú, bồi thường thiệt hại, gia đình có công...).
• Các tình tiết tăng nặng.

Do đó, một người phạm tội thuộc khung "Rất nghiêm trọng" (tối đa 15 năm) nhưng nếu có nhiều tình tiết giảm nhẹ, họ có thể được hưởng mức án ở dưới mức thấp nhất của khung hình phạt hoặc mức án nhẹ hơn so với tính chất chung của tội danh đó.

Việc hiểu rõ cách phân loại tội phạm giúp người dân có cái nhìn khách quan hơn về các bản án, đồng thời nâng cao ý thức thượng tôn pháp luật trong cộng đồng.