Trong đời sống hàng ngày, việc cho vay mượn tiền giữa cá nhân với cá nhân hay giữa cá nhân với tổ chức là giao dịch diễn ra hết sức phổ biến. Tuy nhiên, một câu hỏi pháp lý mà nhiều người thường thắc mắc là: Hợp đồng vay tiền có cần công chứng không? Nếu chỉ viết tay hoặc thỏa thuận miệng thì khi xảy ra tranh chấp, chủ nợ có đòi được tiền không? Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết dựa trên các quy định của pháp luật hiện hành tại thời điểm cuối năm 2019.

1. Bản chất pháp lý của hợp đồng vay tiền

Theo quy định tại Bộ luật Dân sự 2015, tiền được xác định là một loại tài sản. Do đó, hợp đồng vay tiền thực chất là một dạng cụ thể của hợp đồng vay tài sản.

Cụ thể, Điều 463 Bộ luật Dân sự 2015 định nghĩa về hợp đồng vay tài sản như sau:

"Hợp đồng vay tài sản là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên cho vay giao tài sản cho bên vay; khi đến hạn trả, bên vay phải hoàn trả cho bên cho vay tài sản cùng loại theo đúng số lượng, chất lượng và chỉ phải trả lãi nếu có thỏa thuận hoặc pháp luật có quy định."

Như vậy, về mặt nguyên tắc, hợp đồng vay tiền là sự thống nhất ý chí giữa bên cho vay và bên vay về việc chuyển giao quyền sở hữu một số tiền trong một khoảng thời gian nhất định.

2. Hợp đồng vay tiền có bắt buộc phải công chứng không?

Để trả lời câu hỏi này, chúng ta cần xem xét quy định về hình thức của giao dịch dân sự. Tại Điều 119 Bộ luật Dân sự 2015 quy định:

• Giao dịch dân sự có thể được giao kết bằng lời nói, bằng văn bản hoặc bằng hành vi cụ thể.
• Trong trường hợp luật quy định giao dịch dân sự phải được thể hiện bằng văn bản có công chứng, chứng thực, đăng ký thì phải tuân theo quy định đó.

Đối với hợp đồng vay tiền giữa các cá nhân, hộ gia đình với nhau (không phải là tổ chức tín dụng), hiện nay không có điều luật nào bắt buộc hợp đồng này phải được công chứng hoặc chứng thực. Điều này đồng nghĩa với việc một tờ giấy vay tiền viết tay, thậm chí là một lời hứa vay mượn qua điện thoại hay tin nhắn, vẫn có giá trị pháp lý nhất định nếu chứng minh được sự tồn tại của giao dịch.

Tuy nhiên, cần lưu ý đối với các hợp đồng vay tiền mà bên cho vay là tổ chức tín dụng (ngân hàng, công ty tài chính), việc giao kết phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định tại Luật Các tổ chức tín dụng 2010 và các văn bản hướng dẫn của Ngân hàng Nhà nước.

3. Tại sao nên công chứng hợp đồng vay tiền dù không bắt buộc?

Mặc dù pháp luật không bắt buộc, nhưng các chuyên gia pháp lý luôn khuyến khích các bên thực hiện công chứng hợp đồng vay tiền tại các tổ chức hành nghề công chứng theo quy định của Luật Công chứng 2014 vì những lý do sau:

• Giá trị chứng cứ tuyệt đối: Hợp đồng vay tiền đã được công chứng có giá trị chứng cứ; những tình tiết, sự kiện trong hợp đồng không phải chứng minh, trừ trường hợp bị Tòa án tuyên bố là vô hiệu. Điều này giúp bên cho vay dễ dàng thắng kiện nếu bên vay chối nợ.
• Đảm bảo tính tự nguyện và năng lực hành vi: Công chứng viên sẽ kiểm tra giấy tờ tùy thân, xác nhận các bên hoàn toàn tự nguyện, minh mẫn và có đầy đủ năng lực hành vi dân sự khi ký kết, tránh việc sau này bên vay lấy lý do bị ép buộc hay không tỉnh táo để trốn tránh nghĩa vụ.
• Hạn chế rủi ro về lãi suất: Công chứng viên sẽ tư vấn và đảm bảo mức lãi suất thỏa thuận trong hợp đồng không vượt quá mức trần quy định (20%/năm theo BLDS 2015), tránh việc hợp đồng bị vô hiệu một phần hoặc vi phạm pháp luật về cho vay lãi nặng.

4. Những lưu ý quan trọng khi soạn thảo hợp đồng vay tiền

Để bảo vệ quyền lợi tối đa, dù có công chứng hay không, trong nội dung hợp đồng vay tiền cần thể hiện rõ các thông tin sau:

1. Thông tin chi tiết của bên vay và bên cho vay (Họ tên, CMND/CCCD, địa chỉ cư trú).
2. Số tiền vay chính xác (ghi bằng cả số và chữ).
3. Thời hạn vay và phương thức trả nợ (trả một lần hay nhiều đợt).
4. Lãi suất (nếu có) và lãi suất quá hạn.
5. Biện pháp bảo đảm nghĩa vụ (như thế chấp tài sản, cầm cố tài sản) nếu số tiền vay lớn.

Tóm lại, việc công chứng hợp đồng vay tiền là không bắt buộc nhưng cực kỳ cần thiết để tạo ra một "lá chắn" pháp lý vững chắc, giúp các bên tránh được những rủi ro "tiền mất tật mang" trong các giao dịch dân sự thường ngày.