Việc nuôi con nuôi không chỉ đơn thuần là một hành vi nhân đạo mà còn là một quan hệ pháp lý được Nhà nước xác lập và bảo hộ. Tuy nhiên, trong thực tế đời sống, vì nhiều lý do khách quan hoặc chủ quan, quan hệ này có thể không còn phù hợp hoặc không thể duy trì. Vậy pháp luật quy định như thế nào về việc chấm dứt nuôi con nuôi? Trình tự, thủ tục thực hiện tại Tòa án ra sao để đảm bảo tính hợp pháp?

1. Bản chất pháp lý của việc nuôi con nuôi

Theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Luật Nuôi con nuôi 2010:

"Nuôi con nuôi là việc xác lập quan hệ cha, mẹ và con giữa người nhận con nuôi và người được nhận làm con nuôi."

Chính vì là một quan hệ pháp lý tương đương với quan hệ cha mẹ và con đẻ, việc chấm dứt quan hệ này không thể thực hiện tùy tiện bằng thỏa thuận miệng mà phải thông qua quyết định có hiệu lực của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền, cụ thể là Tòa án nhân dân.

2. Các trường hợp được phép chấm dứt việc nuôi con nuôi

Không phải mọi trường hợp muốn là có thể chấm dứt. Điều 25 Luật Nuôi con nuôi 2010 quy định rõ 04 căn cứ để chấm dứt việc nuôi con nuôi:

• Sự tự nguyện khi con nuôi đã thành niên: Khi con nuôi đã đủ 18 tuổi, nếu cả cha mẹ nuôi và con nuôi đều tự nguyện muốn chấm dứt quan hệ này thì Tòa án sẽ xem xét giải quyết.
• Hành vi vi phạm của con nuôi: Con nuôi bị kết án về các tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của cha mẹ nuôi; ngược đãi, hành hạ cha mẹ nuôi hoặc có hành vi phá tán tài sản của họ.
• Hành vi vi phạm của cha mẹ nuôi: Cha mẹ nuôi bị kết án về các tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con nuôi hoặc có hành vi ngược đãi, hành hạ con nuôi.
• Vi phạm các điều cấm của pháp luật: Lợi dụng việc nuôi con nuôi để trục lợi, bóc lột sức lao động, xâm hại tình dục hoặc vi phạm các quy định về đối tượng nhận nuôi (ví dụ: anh chị em nhận nhau làm con nuôi).

3. Hệ quả pháp lý sau khi chấm dứt nuôi con nuôi

Khi quyết định của Tòa án về việc chấm dứt nuôi con nuôi có hiệu lực pháp luật, các quyền và nghĩa vụ giữa các bên sẽ thay đổi căn bản theo Điều 27 Luật Nuôi con nuôi 2010:

Về nhân thân: Quyền và nghĩa vụ giữa cha mẹ nuôi và con nuôi chấm dứt. Con nuôi có quyền lấy lại họ, tên của mình như trước khi được nhận làm con nuôi. Nếu con nuôi là người chưa thành niên hoặc mất năng lực hành vi dân sự, Tòa án sẽ quyết định giao cho cha mẹ đẻ hoặc tổ chức, cá nhân khác nuôi dưỡng vì lợi ích tốt nhất của trẻ.

Về tài sản: Con nuôi được nhận lại tài sản riêng của mình. Đối với tài sản chung với cha mẹ nuôi, con nuôi được hưởng phần tài sản tương xứng với công lao đóng góp theo quy định của pháp luật dân sự.

4. Trình tự, thủ tục thực hiện tại Tòa án năm 2021

4.1. Người có quyền yêu cầu

Theo Điều 26 Luật Nuôi con nuôi 2010, những chủ thể sau có quyền gửi đơn yêu cầu:

• Cha mẹ nuôi hoặc con nuôi đã thành niên.
• Cha mẹ đẻ hoặc người giám hộ của con nuôi.
• Cơ quan lao động, thương binh và xã hội; Hội liên hiệp phụ nữ (trong trường hợp có hành vi xâm phạm quyền lợi của con nuôi).

4.2. Thẩm quyền của Tòa án

Căn cứ khoản 4 Điều 35 và điểm l khoản 2 Điều 39 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, thẩm quyền giải quyết thuộc về Tòa án nhân dân cấp huyện nơi cha mẹ nuôi hoặc con nuôi cư trú, làm việc.

4.3. Hồ sơ cần chuẩn bị

Người yêu cầu cần chuẩn bị bộ hồ sơ bao gồm:

1. Đơn yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi (phải đảm bảo các nội dung tại khoản 2 Điều 362 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015).
2. Giấy chứng nhận nuôi con nuôi (bản chính hoặc bản sao chứng thực).
3. Giấy tờ tùy thân: Chứng minh nhân dân/Căn cước công dân, Sổ hộ khẩu của các bên.
4. Tài liệu, chứng cứ chứng minh căn cứ chấm dứt (ví dụ: Bản án hình sự, tài liệu chứng minh hành vi ngược đãi...).

4.4. Thời gian và lệ phí giải quyết

Thời gian: Thông thường quy trình từ khi thụ lý đến khi mở phiên họp giải quyết mất khoảng 02 tháng. Trong đó, thời hạn chuẩn bị xét đơn yêu cầu là 01 tháng, thời hạn mở phiên họp là 15 ngày kể từ ngày ra quyết định.

Lệ phí: Theo quy định tại Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, lệ phí sơ thẩm giải quyết việc dân sự về nuôi con nuôi là 300.000 đồng.

Việc chấm dứt nuôi con nuôi là một quyết định quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến tương lai của người con và quyền lợi của cha mẹ. Do đó, các bên cần cân nhắc kỹ lưỡng và thực hiện đúng trình tự pháp luật để đảm bảo quyền lợi tốt nhất cho các đối tượng liên quan, đặc biệt là trẻ em.