Trong cuộc sống, có những hoàn cảnh trớ trêu khi những đứa trẻ vừa chào đời đã phải đối mặt với việc cha mẹ bỏ đi hoặc không có mặt để thực hiện các thủ tục pháp lý cơ bản. Một trong những vấn đề cấp thiết nhất chính là việc đăng ký khai sinh. Giấy khai sinh không chỉ là tờ giấy chứng nhận sự ra đời mà còn là cơ sở để trẻ được hưởng các quyền lợi về y tế, giáo dục và an sinh xã hội. Vậy pháp luật quy định như thế nào về vấn đề này trong bối cảnh năm 2020?

Quyền được khai sinh là quyền cơ bản và đầu tiên của mỗi đứa trẻ khi chào đời (ảnh minh họa)

1. Quyền được khai sinh - Quyền bất khả xâm phạm của trẻ em

Theo quy định của pháp luật Việt Nam, mọi trẻ em sinh ra đều có quyền được khai sinh và có quốc tịch, bất kể tình trạng hôn nhân của cha mẹ hay hoàn cảnh gia đình. Điều này đã được khẳng định rõ nét tại Luật Trẻ em 2016.

Điều 13. Quyền được khai sinh và có quốc tịch

Trẻ em có quyền được khai sinh, khai tử, có họ, tên, có quốc tịch; được xác định cha, mẹ, dân tộc, giới tính theo quy định của pháp luật.

Việc cha mẹ chưa đăng ký kết hôn cũng không làm mất đi quyền lợi này của trẻ. Theo Điều 14 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, dù nam nữ không đăng ký kết hôn thì quyền và nghĩa vụ đối với con cái vẫn phát sinh như khi có đăng ký kết hôn hợp pháp.

2. Khi cha mẹ "vắng mặt", ai có trách nhiệm đi khai sinh cho trẻ?

Thông thường, cha hoặc mẹ là người có nghĩa vụ hàng đầu trong việc đăng ký khai sinh cho con. Tuy nhiên, trong trường hợp cha mẹ bỏ đi, không thể hoặc không thực hiện trách nhiệm này, pháp luật đã mở rộng đối tượng có quyền và nghĩa vụ thực hiện thủ tục để bảo vệ quyền lợi tối thượng của trẻ em.

Căn cứ vào khoản 1 Điều 15 Luật Hộ tịch 2014 quy định về trách nhiệm đăng ký khai sinh:

"Trong thời hạn 60 ngày kể từ ngày sinh con, cha hoặc mẹ có trách nhiệm đăng ký khai sinh cho con; trường hợp cha, mẹ không thể đăng ký khai sinh cho con thì ông hoặc bà hoặc người thân thích khác hoặc cá nhân, tổ chức đang nuôi dưỡng trẻ em có trách nhiệm đăng ký khai sinh cho trẻ em."

Như vậy, nếu bố mẹ của bé bỏ đi, bà ngoại hoặc bất kỳ người thân thích nào đang trực tiếp nuôi dưỡng bé đều có quyền và trách nhiệm đến cơ quan có thẩm quyền để làm thủ tục khai sinh cho bé. Điều này đảm bảo rằng trẻ không bị rơi vào tình trạng "vô thừa nhận" về mặt pháp lý do lỗi của người lớn.

Cán bộ tư pháp hộ tịch hướng dẫn người dân thực hiện thủ tục đăng ký khai sinh (ảnh minh họa)

3. Thủ tục và hồ sơ đăng ký khai sinh cần chuẩn bị

Để thực hiện việc đăng ký khai sinh cho trẻ khi cha mẹ vắng mặt, người đi đăng ký (ông, bà, người thân thích...) cần chuẩn bị các giấy tờ theo quy định tại Điều 16 Luật Hộ tịch 2014 như sau:

• Tờ khai đăng ký khai sinh: Theo mẫu quy định của Bộ Tư pháp.
• Giấy chứng sinh: Do cơ sở y tế nơi trẻ sinh ra cấp. Nếu không có giấy chứng sinh thì nộp văn bản của người làm chứng xác nhận về việc sinh; nếu không có người làm chứng thì phải có giấy cam đoan về việc sinh.
• Giấy tờ tùy thân: Chứng minh nhân dân hoặc Thẻ căn cước công dân, Hộ chiếu của người đi đăng ký để xác định nhân thân.
• Sổ hộ khẩu: Để xác định nơi cư trú và thẩm quyền đăng ký.

Sau khi nhận đủ hồ sơ hợp lệ, công chức tư pháp - hộ tịch sẽ kiểm tra thông tin. Nếu thấy đầy đủ và phù hợp, họ sẽ ghi nội dung khai sinh vào Sổ hộ tịch, cập nhật vào Cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử và trình Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp xã ký cấp Giấy khai sinh cho trẻ ngay trong ngày làm việc.

4. Lời khuyên pháp lý

Việc đăng ký khai sinh đúng hạn (trong vòng 60 ngày) là rất quan trọng. Nếu để quá hạn, thủ tục có thể phức tạp hơn và người có trách nhiệm có thể bị nhắc nhở hoặc xử phạt hành chính theo quy định. Trong trường hợp cha mẹ bỏ đi và không để lại bất kỳ giấy tờ nào, người thân nên liên hệ ngay với Ủy ban nhân dân cấp xã nơi trẻ đang cư trú để được hướng dẫn chi tiết về việc lập biên bản xác nhận hoặc các thủ tục thay thế cần thiết.

Pháp luật luôn ưu tiên bảo vệ quyền lợi của trẻ em, do đó, các cơ quan chức năng có trách nhiệm tạo điều kiện thuận lợi nhất để mọi đứa trẻ đều có tên gọi và quốc tịch chính thức trên bản đồ pháp lý.