Trong hệ thống bộ máy nhà nước và các đơn vị sự nghiệp công lập tại Việt Nam, đội ngũ viên chức đóng vai trò then chốt trong việc cung cấp các dịch vụ công thiết yếu như giáo dục, y tế, khoa học và công nghệ. Tuy nhiên, không ít người vẫn còn nhầm lẫn giữa khái niệm viên chức và công chức, cũng như chưa nắm rõ những thay đổi quan trọng trong quy định về phân loại và tuyển dụng. Bài viết này sẽ phân tích chuyên sâu các quy định pháp luật hiện hành tính đến tháng 5/2021 để giúp bạn có cái nhìn toàn diện nhất.

1. Viên chức là gì? Nhận diện đúng đối tượng theo Luật Viên chức

Theo quy định tại Điều 2 Luật Viên chức 2010, viên chức được định nghĩa là công dân Việt Nam được tuyển dụng theo vị trí việc làm, làm việc tại đơn vị sự nghiệp công lập theo chế độ hợp đồng làm việc, hưởng lương từ quỹ lương của đơn vị sự nghiệp công lập theo quy định của pháp luật.

Để hiểu rõ hơn, chúng ta cần bóc tách các yếu tố cấu thành nên khái niệm này:

• Vị trí việc làm: Đây là công việc hoặc nhiệm vụ gắn với chức danh nghề nghiệp hoặc chức vụ quản lý tương ứng. Đây là căn cứ khoa học để xác định số lượng người làm việc và cơ cấu viên chức cần thiết.
• Đơn vị sự nghiệp công lập: Là các tổ chức do cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội thành lập nhằm cung cấp dịch vụ công (ví dụ: trường học công lập, bệnh viện công lập, viện nghiên cứu...).
• Chế độ hợp đồng: Khác với công chức thường làm việc theo chế độ bổ nhiệm, viên chức làm việc dựa trên sự thỏa thuận thông qua hợp đồng làm việc.

2. Điều kiện và phương thức tuyển dụng viên chức năm 2021

Việc tuyển dụng viên chức phải căn cứ vào nhu cầu công việc, vị trí việc làm và tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp. Theo Nghị định 115/2020/NĐ-CP, quy trình tuyển dụng đã có nhiều cải cách đáng kể.

Điều kiện đăng ký dự tuyển

Người đăng ký dự tuyển viên chức phải đáp ứng các điều kiện quy định tại Điều 22 Luật Viên chức 2010, bao gồm:

• Có quốc tịch Việt Nam và cư trú tại Việt Nam.
• Từ đủ 18 tuổi trở lên (trừ một số lĩnh vực đặc thù như nghệ thuật, thể thao có thể từ đủ 15 tuổi).
• Có đơn đăng ký dự tuyển, lý lịch rõ ràng.
• Có văn bằng, chứng chỉ đào tạo phù hợp với vị trí việc làm.
• Đủ sức khỏe để thực hiện nhiệm vụ.

Phương thức tuyển dụng

Hiện nay, viên chức được tuyển dụng thông qua hai hình thức chính:

1. Thi tuyển: Gồm 2 vòng thi (Vòng 1: Kiểm tra kiến thức chung; Vòng 2: Thi môn nghiệp vụ chuyên ngành).
2. Xét tuyển: Gồm 2 vòng (Vòng 1: Kiểm tra điều kiện dự tuyển tại Phiếu đăng ký; Vòng 2: Phỏng vấn hoặc thực hành để kiểm tra năng lực chuyên môn).

3. Phân loại viên chức: Những thay đổi quan trọng từ Nghị định 115

Trước đây, việc phân loại viên chức thường dựa trên hạng chức danh nghề nghiệp. Tuy nhiên, kể từ khi Nghị định 115/2020/NĐ-CP có hiệu lực, tiêu chí phân loại đã được chuẩn hóa lại như sau:

Phân loại theo chức trách, nhiệm vụ

• Viên chức quản lý: Là người được bổ nhiệm giữ chức vụ quản lý có thời hạn, chịu trách nhiệm điều hành, tổ chức thực hiện một hoặc một số công việc trong đơn vị sự nghiệp công lập.
• Viên chức không giữ chức vụ quản lý: Là những người chỉ thực hiện chuyên môn nghiệp vụ theo chức danh nghề nghiệp.

Phân loại theo trình độ đào tạo

Viên chức được phân loại dựa trên yêu cầu trình độ đào tạo của vị trí việc làm, bao gồm: Tiến sĩ, Thạc sĩ, Đại học, Cao đẳng và Trung cấp.

Hệ thống hạng chức danh nghề nghiệp mới

Theo khoản 2 Điều 28 Nghị định 115/2020/NĐ-CP, các chức danh nghề nghiệp viên chức được xếp loại từ cao xuống thấp gồm 5 hạng: Hạng I, Hạng II, Hạng III, Hạng IV và Hạng V.

4. Chế độ hợp đồng làm việc: Bước ngoặt từ Luật sửa đổi 2019

Một trong những thay đổi lớn nhất ảnh hưởng đến tâm lý của đội ngũ viên chức chính là quy định về hợp đồng làm việc tại Luật sửa đổi Luật Cán bộ, công chức và Luật Viên chức 2019. Kể từ ngày 01/07/2020, hầu hết viên chức mới tuyển dụng sẽ thực hiện chế độ hợp đồng làm việc xác định thời hạn.

"Hợp đồng làm việc xác định thời hạn là hợp đồng mà trong đó hai bên xác định thời hạn, thời điểm chấm dứt hiệu lực của hợp đồng trong khoảng thời gian từ đủ 12 tháng đến 60 tháng."

Chế độ "biên chế suốt đời" (hợp đồng không xác định thời hạn) hiện nay chỉ còn áp dụng cho 3 trường hợp đặc thù:

• Viên chức được tuyển dụng trước ngày 01/07/2020.
• Cán bộ, công chức chuyển sang làm viên chức.
• Người được tuyển dụng làm viên chức làm việc tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.

5. Cơ chế chuyển đổi linh hoạt giữa Viên chức và Công chức

Pháp luật hiện hành tạo điều kiện cho việc luân chuyển nhân sự giữa khu vực hành chính và sự nghiệp. Theo Luật sửa đổi 2019, viên chức có thể được tiếp nhận vào làm công chức nếu đáp ứng các tiêu chuẩn:

• Có ít nhất 05 năm công tác ở vị trí việc làm yêu cầu trình độ đào tạo đại học trở lên phù hợp với yêu cầu của vị trí việc làm mới.
• Đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc đủ thời gian quy định.
• Quy trình tiếp nhận được thực hiện thông qua kiểm tra sát hạch về trình độ, năng lực mà không nhất thiết phải qua thi tuyển công chức thông thường.

Ngược lại, công chức cũng có thể được điều động, chuyển đổi sang làm viên chức tại các đơn vị sự nghiệp công lập khi có nhu cầu và phù hợp với năng lực chuyên môn.

Lời kết

Việc nắm vững các quy định về viên chức không chỉ giúp người lao động bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình mà còn giúp các cơ quan, đơn vị thực hiện đúng quy trình quản lý nhân sự. Với những cải cách mạnh mẽ từ năm 2020 và 2021, môi trường làm việc của viên chức đang dần trở nên chuyên nghiệp, cạnh tranh và hiệu quả hơn.