Vị trí Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố đóng vai trò là "cánh tay nối dài" của chính quyền cơ sở, trực tiếp truyền đạt và tổ chức thực hiện các chủ trương, chính sách đến từng hộ gia đình. Một câu hỏi thường gặp là: Trưởng thôn có bắt buộc là Đảng viên không? Trong bối cảnh Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022 vừa chính thức có hiệu lực từ ngày 01/07/2023, các quy định về tiêu chuẩn và bầu cử vị trí này đã có những điểm mới đáng chú ý.

1. Trưởng thôn có bắt buộc là Đảng viên không?

Căn cứ theo quy định tại Điều 11 Thông tư 04/2012/TT-BNV (được sửa đổi, bổ sung bởi Thông tư 14/2018/TT-BNV), tiêu chuẩn của Trưởng thôn không có điều khoản nào bắt buộc người ứng cử phải là Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam.

Như vậy, về mặt pháp lý, mọi công dân đáp ứng đủ các tiêu chuẩn về độ tuổi, sức khỏe, trình độ và uy tín đều có quyền ứng cử hoặc được giới thiệu bầu làm Trưởng thôn, bất kể họ có là Đảng viên hay không.

Tuy nhiên, trên thực tế hiện nay, nhiều địa phương đang đẩy mạnh mô hình "Dân tin - Đảng cử", tức là thực hiện nhất thể hóa chức danh Bí thư Chi bộ đồng thời là Trưởng thôn. Mô hình này nhằm tăng cường sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng tại cơ sở và tạo sự thống nhất trong điều hành. Dù vậy, đây là định hướng về mặt tổ chức chính trị, không phải là quy định pháp luật bắt buộc áp dụng cho tất cả các trường hợp.

2. Tiêu chuẩn cụ thể để trở thành Trưởng thôn năm 2023

Mặc dù không bắt buộc là Đảng viên, nhưng để đảm đương được trọng trách, Trưởng thôn phải đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe được quy định tại Điều 11 Thông tư 04/2012/TT-BNV:

• Nơi cư trú: Phải là người có hộ khẩu thường trú và cư trú thường xuyên ở thôn, tổ dân phố đó.
• Độ tuổi: Đủ 21 tuổi trở lên.
• Sức khỏe và nhiệt tình: Có sức khỏe tốt, nhiệt tình và có tinh thần trách nhiệm cao trong công tác.
• Phẩm chất: Có phẩm chất chính trị và đạo đức tốt, được nhân dân tín nhiệm. Bản thân và gia đình phải gương mẫu thực hiện đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước.
• Năng lực: Có kiến thức văn hóa, năng lực, kinh nghiệm và phương pháp vận động nhân dân thực hiện tốt các công việc tự quản và nhiệm vụ cấp trên giao.

3. Quy trình bầu Trưởng thôn theo Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022

Kể từ ngày 01/07/2023, việc bầu Trưởng thôn được thực hiện theo các nguyên tắc mới của Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022. Đây là nội dung quan trọng thuộc nhóm "Nhân dân bàn và quyết định" quy định tại khoản 4 Điều 15 của Luật này.

Quy trình cơ bản bao gồm các bước sau:

Bước 1: Công tác chuẩn bị và đề cử

Ban công tác Mặt trận ở thôn báo cáo Chi ủy Chi bộ để thống nhất danh sách người ứng cử. Sau đó, danh sách này được thông báo công khai đến nhân dân.

Bước 2: Tổ chức bầu cử

Việc bầu Trưởng thôn có thể được thực hiện thông qua một trong hai hình thức quy định tại Điều 18 và Điều 19:

• Tổ chức cuộc họp của cộng đồng dân cư: Cuộc họp được tiến hành khi có trên 50% đại diện hộ gia đình tham dự.
• Phát phiếu lấy ý kiến của hộ gia đình: Áp dụng khi không thể tổ chức cuộc họp hoặc cuộc họp không đủ số người tham dự theo quy định.

Bước 3: Công nhận kết quả

Theo khoản 1 Điều 21 Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022, quyết định bầu Trưởng thôn được thông qua khi có trên 50% tổng số đại diện hộ gia đình trong thôn tán thành.

Sau khi có kết quả, Ủy ban nhân dân cấp xã sẽ ban hành quyết định công nhận Trưởng thôn. Quyết định này có hiệu lực kể từ ngày ban hành.

Trích dẫn Điều 21 Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022:
"Quyết định của cộng đồng dân cư về nội dung quy định tại các khoản 3, 4, 5 và 6 Điều 15 của Luật này được thông qua khi có trên 50% tổng số đại diện hộ gia đình trong thôn, tổ dân phố tán thành."

4. Vai trò của Trưởng thôn trong việc công khai thông tin

Không chỉ là người điều hành các công việc tự quản, Trưởng thôn còn là đầu mối quan trọng trong việc thực hiện dân chủ. điểm d khoản 1 Điều 12 Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở 2022 quy định Trưởng thôn là một trong những hình thức để chính quyền cấp xã công khai thông tin đến công dân.

Tóm lại, pháp luật hiện hành không bắt buộc Trưởng thôn phải là Đảng viên. Tuy nhiên, người đảm nhiệm vị trí này cần có bản lĩnh chính trị vững vàng và uy tín cao để thực hiện tốt vai trò cầu nối giữa Đảng, Nhà nước và Nhân dân, đặc biệt là trong việc triển khai các quy định mới về dân chủ ở cơ sở từ năm 2023.