Từ ngày 01/7/2021, Luật Cư trú 2020 chính thức có hiệu lực thi hành, đánh dấu một bước ngoặt lớn trong công tác quản lý dân cư tại Việt Nam. Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất chính là việc nới lỏng các điều kiện và đơn giản hóa thủ tục hành chính liên quan đến việc tách hộ và chuyển hộ khẩu, đặc biệt là đối với những trường hợp sau khi ly hôn.

Trước đây, việc giải quyết các vấn đề về cư trú sau khi hôn nhân tan vỡ thường gặp nhiều khó khăn do sự ràng buộc về mặt pháp lý và sự thiếu hợp tác từ phía đối phương. Tuy nhiên, với những quy định mới, quyền tự do cư trú của công dân đã được bảo đảm một cách tối đa.

1. Tách hộ khẩu sau ly hôn: Không còn phụ thuộc vào ý chí của đối phương

Theo quy định cũ tại Luật Cư trú 2006, việc tách sổ hộ khẩu thường yêu cầu phải có sự đồng ý bằng văn bản của chủ hộ. Điều này vô hình trung trở thành "rào cản" đối với những người đã ly hôn nhưng vẫn phải sống chung dưới một mái nhà hoặc chưa có điều kiện chuyển đi nơi khác, khi mà người chồng hoặc người vợ cũ (thường là chủ hộ) cố tình gây khó dễ.

Bước sang bối cảnh của Luật Cư trú 2020, tại Điều 25 đã quy định rõ ràng về điều kiện tách hộ như sau:

“1. Thành viên hộ gia đình được tách hộ để đăng ký thường trú tại cùng một chỗ ở hợp pháp khi đáp ứng các điều kiện sau đây:

a) Có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; trường hợp có nhiều thành viên cùng đăng ký tách hộ để lập thành một hộ gia đình mới thì trong số các thành viên đó có ít nhất một người có năng lực hành vi dân sự đầy đủ;

b) Được chủ hộ, chủ sở hữu chỗ ở hợp pháp đồng ý, trừ trường hợp thành viên hộ gia đình đăng ký tách hộ là vợ, chồng đã ly hôn mà vẫn được cùng sử dụng chỗ ở hợp pháp đó;

c) Nơi thường trú của hộ gia đình không thuộc trường hợp quy định tại Điều 23 của Luật này.”

Như vậy, điểm mấu chốt nằm ở điểm b khoản 1 Điều 25. Pháp luật hiện hành đã loại trừ yêu cầu phải có sự đồng ý của chủ hộ đối với trường hợp vợ, chồng đã ly hôn nhưng vẫn cùng sử dụng chỗ ở hợp pháp đó. Đây là một "tin vui" cực lớn, giúp giải quyết triệt để tình trạng bị "giam" hộ khẩu sau ly hôn.

Ví dụ thực tế: Anh Nam và chị Lan ly hôn, tòa án phân chia mỗi người sở hữu một phần diện tích trong căn nhà chung. Anh Nam là chủ hộ cũ. Trước đây, chị Lan muốn tách hộ phải xin chữ ký của anh Nam. Nhưng từ 01/7/2021, chị Lan chỉ cần chuẩn bị hồ sơ theo quy định để tự thực hiện thủ tục tách hộ mà không cần anh Nam đồng ý.

2. Chuyển nơi thường trú: Khai tử "Giấy chuyển hộ khẩu"

Một thay đổi mang tính đột phá khác nằm ở hồ sơ và quy trình đăng ký thường trú khi thay đổi chỗ ở. Trước đây, để chuyển hộ khẩu từ tỉnh này sang tỉnh khác hoặc từ quận này sang quận khác, người dân phải thực hiện quy trình 2 bước: Xin giấy chuyển hộ khẩu tại nơi ở cũ, sau đó mới đến nơi ở mới để đăng ký.

Việc phải quay lại nơi ở cũ – nơi có thể chứa đựng nhiều kỷ niệm không vui hoặc khoảng cách địa lý xa xôi – luôn là nỗi ám ảnh của nhiều người sau ly hôn. Thêm vào đó, nếu gia đình chồng/vợ cũ không cho mượn Sổ hộ khẩu giấy để làm thủ tục thì việc chuyển đi gần như bế tắc.

Kể từ ngày 01/7/2021, theo Điều 21 Luật Cư trú 2020 và hướng dẫn tại Thông tư 55/2021/TT-BCA, hồ sơ đăng ký thường trú đã hoàn toàn loại bỏ "Giấy chuyển hộ khẩu". Người dân chỉ cần đến cơ quan Công an nơi dự kiến đăng ký thường trú mới để làm thủ tục.

Hồ sơ cơ bản bao gồm:

• Tờ khai thay đổi thông tin cư trú (Mẫu CT01);
• Giấy tờ, tài liệu chứng minh việc sở hữu chỗ ở hợp pháp (Sổ đỏ, hợp đồng mua bán nhà...) hoặc hợp đồng thuê, mượn, ở nhờ có công chứng/chứng thực.

Cơ quan đăng ký cư trú sẽ có trách nhiệm kiểm tra và cập nhật thông tin vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Việc quản lý bằng công nghệ số thay cho sổ giấy giúp mọi giao dịch trở nên minh bạch và nhanh chóng hơn.

3. Những lưu ý về địa điểm không được đăng ký thường trú mới

Dù các điều kiện đã được nới lỏng, nhưng người dân cũng cần lưu ý quy định tại Điều 23 Luật Cư trú 2020. Bạn sẽ không được đăng ký thường trú mới nếu chỗ ở thuộc các trường hợp sau:

• Chỗ ở nằm trong khu vực cấm xây dựng, lấn chiếm hành lang bảo vệ công trình quốc phòng, an ninh, di tích lịch sử...
• Chỗ ở mà toàn bộ diện tích nằm trên đất lấn, chiếm trái phép.
• Chỗ ở đã có quyết định thu hồi đất và phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ tái định cư.
• Chỗ ở đang có tranh chấp, khiếu nại về quyền sở hữu, quyền sử dụng nhưng chưa được giải quyết.

Việc nắm vững các quy định này sẽ giúp người dân, đặc biệt là những người đang trong giai đoạn hậu ly hôn, chủ động hơn trong việc ổn định cuộc sống mới, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của bản thân trong vấn đề cư trú.