Trong thực tế giao dịch dân sự, không ít trường hợp chủ sở hữu tài sản (như ô tô, xe máy, nhà đất) vì áp lực tài chính đã tự ý bán tài sản khi đang còn thế chấp tại ngân hàng. Tuy nhiên, theo quy định của pháp luật Việt Nam, đây là một giao dịch tiềm ẩn vô vàn rủi ro pháp lý cho cả người bán lẫn người mua.

1. Quyền bán tài sản thế chấp theo quy định của Bộ luật Dân sự

Căn cứ theo quy định tại khoản 5 Điều 321 Bộ luật Dân sự 2015, quyền của bên thế chấp được quy định như sau:

"5. Được bán, thay thế, trao đổi tài sản thế chấp, nếu được bên nhận thế chấp đồng ý hoặc theo quy định của luật."

Như vậy, nguyên tắc cốt lõi là phải có sự đồng ý bằng văn bản của ngân hàng (bên nhận thế chấp). Nếu chủ tài sản tự ý thực hiện việc mua bán mà không thông báo hoặc chưa được sự chấp thuận của ngân hàng, giao dịch này sẽ bị coi là vi phạm điều cấm của pháp luật.

Giao dịch mua bán tài sản đang thế chấp cần có sự đồng ý của ngân hàng (ảnh minh họa)

2. Hậu quả pháp lý khi tự ý bán tài sản đang thế chấp

Khi một giao dịch mua bán xe đang thế chấp diễn ra trái quy định, các bên sẽ phải đối mặt với những hệ lụy sau:

• Hợp đồng vô hiệu: Giao dịch mua bán giữa người bán và người mua có thể bị Tòa án tuyên bố vô hiệu do vi phạm điều cấm của pháp luật. Khi đó, các bên phải hoàn trả cho nhau những gì đã nhận.
• Không ràng buộc với ngân hàng: Ngân hàng vẫn giữ quyền xử lý tài sản thế chấp để thu hồi nợ nếu bên vay vi phạm nghĩa vụ trả nợ, bất kể tài sản đó đã được bán cho ai.
• Nghĩa vụ trả nợ vẫn tồn tại: Người bán (bên vay) vẫn phải tiếp tục thực hiện nghĩa vụ trả nợ gốc và lãi cho ngân hàng theo Bộ luật Dân sự 2015 và hợp đồng tín dụng đã ký kết.

Việc bàn giao tài sản thế chấp trái phép tiềm ẩn rủi ro tranh chấp kéo dài (ảnh minh họa)

3. Nguy cơ bị truy cứu trách nhiệm hình sự

Trong trường hợp sau khi nhận tiền đặt cọc hoặc tiền thanh toán từ người mua, người bán có hành vi gian dối, bỏ trốn hoặc chiếm đoạt luôn tài sản mà không thực hiện nghĩa vụ giải chấp, hành vi này có thể cấu thành tội phạm.

Cụ thể, theo Điều 175 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) về Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, người nào nhận được tài sản thông qua hình thức hợp đồng rồi dùng thủ đoạn gian dối hoặc bỏ trốn để chiếm đoạt tài sản đó có thể bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 20 năm tùy theo mức độ vi phạm.

4. Lời khuyên pháp lý để đảm bảo an toàn

Để thực hiện việc mua bán tài sản đang thế chấp một cách hợp pháp, các bên nên thực hiện theo quy trình sau:

1. Ba bên cùng làm việc: Người bán, người mua và ngân hàng cùng lập biên bản thỏa thuận về việc thanh toán nợ để giải chấp tài sản.
2. Thanh toán trực tiếp tại ngân hàng: Người mua nộp tiền trực tiếp vào tài khoản vay của người bán tại ngân hàng để tất toán khoản nợ.
3. Thực hiện thủ tục xóa đăng ký giao dịch bảo đảm: Sau khi ngân hàng trả lại giấy tờ gốc, các bên mới tiến hành công chứng hợp đồng mua bán và sang tên theo quy định.

Nếu bạn lỡ thực hiện giao dịch sai quy định và không thể liên lạc được với đối phương, hãy nhanh chóng trình báo cơ quan Công an hoặc khởi kiện ra Tòa án nhân dân có thẩm quyền để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của mình.