Trong thực tế đời sống pháp lý, không ít trường hợp người dân vì rơi vào bước đường cùng, đối mặt với những biến cố nghiệt ngã như bệnh tật, tai nạn của người thân mà nảy sinh ý định phạm tội. Câu hỏi đặt ra là: Liệu sự bao dung của pháp luật có dành cho những người 'phạm tội vì tình' như trường hợp ăn trộm tiền để chữa bệnh cho con? Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết dựa trên các quy định mới nhất của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao.

Căn cứ pháp lý về tình tiết giảm nhẹ do hoàn cảnh đặc biệt khó khăn

Theo quy định tại điểm g khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự 2015, một trong những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự quan trọng là:

"g) Phạm tội vì hoàn cảnh đặc biệt khó khăn mà không phải do mình tự gây ra;"

Tuy nhiên, để áp dụng thống nhất tình tiết này trên cả nước, Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP (có hiệu lực từ cuối năm 2025). Tại khoan 7 Điều 2 Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP, cơ quan này đã giải thích cụ thể như sau:

7. “Phạm tội vì hoàn cảnh đặc biệt khó khăn mà không phải do mình tự gây ra” quy định tại điểm g khoản 1 Điều 51 của Bộ luật Hình sự là trường hợp phải do hoàn cảnh đặc biệt khó khăn mà phạm tội và hoàn cảnh đặc biệt khó khăn không phải do người phạm tội tự mình gây ra, có thể do người khác hoặc nguyên nhân khách quan khác gây ra (như: thiên tai địch họa, hỏa hoạn, tai nạn rủi ro, bệnh hiểm nghèo, sự kiện bất khả kháng dẫn tới bước đường cùng hoặc không còn tài sản đáng kể...). Chỉ áp dụng tình tiết này khi có đầy đủ hai điều kiện “phải do hoàn cảnh đặc biệt khó khăn mà phạm tội” và “hoàn cảnh đặc biệt khó khăn không phải do người phạm tội tự mình gây ra”.

Hai điều kiện bắt buộc để được giảm nhẹ hình phạt

Dựa trên hướng dẫn trên, để một người ăn trộm tiền chữa bệnh cho con được hưởng tình tiết giảm nhẹ này, cần phải thỏa mãn đồng thời hai điều kiện tiên quyết:

• Điều kiện 1: Phải do hoàn cảnh đặc biệt khó khăn mà phạm tội. Điều này có nghĩa là hành vi phạm tội phải là kết quả trực tiếp của sự bế tắc về kinh tế hoặc tình trạng khẩn cấp về sức khỏe, tính mạng. Nếu một người có tài sản nhưng vẫn đi trộm cắp thì không được coi là do hoàn cảnh khó khăn.
• Điều kiện 2: Hoàn cảnh đó không phải do người phạm tội tự gây ra. Những nguyên nhân khách quan được chấp nhận bao gồm: bệnh hiểm nghèo, tai nạn bất ngờ, thiên tai, hỏa hoạn... Ngược lại, nếu khó khăn do cờ bạc, nợ nần vì ăn chơi trác táng thì tuyệt đối không được áp dụng tình tiết này.

Phân tích tình huống thực tế

Xét trường hợp một người cha có con bị tai nạn nguy cấp hoặc mắc bệnh hiểm nghèo, trong khi gia đình đã cạn kiệt tài sản, không thể vay mượn được ai và đứng trước nguy cơ con mình không được cứu chữa. Nếu người này vì quá quẫn bách mà thực hiện hành vi trộm cắp tài sản để lấy tiền đóng viện phí, thì đây chính là điển hình của việc "dẫn tới bước đường cùng" do nguyên nhân khách quan.

Tại khoan 7 Điều 2 Nghị quyết 04/2025/NQ-HĐTP cũng đưa ra ví dụ minh họa về trường hợp Nguyễn Văn A thuộc hộ nghèo, vợ liệt, con tai nạn nguy hiểm tính mạng, A đã trộm xe máy bán lấy 20 triệu đồng chữa bệnh cho con. Trong trường hợp này, Tòa án khẳng định A được áp dụng tình tiết giảm nhẹ.

Mức độ giảm nhẹ được tính toán như thế nào?

Pháp luật không quy định một mức giảm cụ thể (như giảm bao nhiêu tháng tù) mà giao quyền quyết định cho Hội đồng xét xử. Theo hướng dẫn, mức độ giảm nhẹ sẽ căn cứ vào:

1. Mức độ nghiêm trọng của hoàn cảnh khó khăn (khó khăn đến mức nào?).
2. Khả năng khắc phục hậu quả của người phạm tội (sau khi phạm tội có tự nguyện bồi thường, trả lại tài sản hay không?).
3. Tính chất của hành vi phạm tội (trộm cắp tài sản có giá trị lớn hay nhỏ, có gây nguy hiểm cho tính mạng người khác hay không?).

Lời khuyên pháp lý

Dù pháp luật có sự khoan hồng đối với những hoàn cảnh đặc biệt, nhưng trộm cắp vẫn là hành vi vi phạm pháp luật và bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Người dân khi rơi vào hoàn cảnh khó khăn nên tìm kiếm sự giúp đỡ từ các tổ chức thiện nguyện, chính quyền địa phương hoặc các quỹ hỗ trợ y tế thay vì lựa chọn con đường phạm pháp.

Nếu bạn hoặc người thân đang đối mặt với các vấn đề pháp lý tương tự, hãy liên hệ ngay với các luật sư chuyên trách để được tư vấn cách thu thập chứng cứ chứng minh hoàn cảnh khó khăn, nhằm bảo vệ quyền lợi hợp pháp tốt nhất trước tòa án.