Trong đời sống hôn nhân hiện đại, việc phát sinh các khoản nợ là điều khó tránh khỏi. Tuy nhiên, ranh giới giữa "nợ chung" (nghĩa vụ cả hai cùng gánh chịu) và "nợ riêng" (nghĩa vụ cá nhân tự chi trả) thường rất mong manh, dẫn đến nhiều tranh chấp căng thẳng khi cơm không lành, canh không ngọt. Vậy làm thế nào để chứng minh một khoản nợ là của riêng vợ hoặc chồng và bảo vệ khối tài sản cá nhân của mình?

Chế độ tài sản mặc định và nguyên tắc xác định nghĩa vụ chung

Đa số các cặp vợ chồng tại Việt Nam hiện nay không lập văn bản thỏa thuận về chế độ tài sản trước khi kết hôn. Do đó, theo quy định của pháp luật, chế độ tài sản của họ sẽ được xác lập theo luật định. Tài sản chung bao gồm thu nhập từ lao động, sản xuất, kinh doanh và các hoa lợi, lợi tức phát sinh từ tài sản riêng trong thời kỳ hôn nhân.

Tương tự như tài sản, các nghĩa vụ về tài sản (khoản nợ) cũng được phân chia dựa trên mục đích sử dụng và sự đồng thuận. Tuy nhiên, không phải mọi khoản nợ phát sinh sau ngày cưới đều mặc nhiên trở thành nợ chung.

Khi nào vợ chồng phải cùng có trách nhiệm trả nợ?

Theo quy định tại Điều 37 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, vợ chồng phải chịu trách nhiệm liên đới đối với các khoản nợ phát sinh từ các trường hợp sau:

1. Nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch do vợ chồng cùng thỏa thuận xác lập, nghĩa vụ bồi thường thiệt hại mà theo quy định của pháp luật vợ chồng cùng phải chịu trách nhiệm;
2. Nghĩa vụ do vợ hoặc chồng thực hiện nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu của gia đình;
3. Nghĩa vụ phát sinh từ việc chiếm hữu, sử dụng, định đoạt tài sản chung;
4. Nghĩa vụ phát sinh từ việc sử dụng tài sản riêng để duy trì, phát triển khối tài sản chung hoặc để tạo ra nguồn thu nhập chủ yếu của gia đình;
5. Nghĩa vụ bồi thường thiệt hại do con gây ra mà theo quy định của Bộ luật dân sự thì cha mẹ phải bồi thường;
6. Nghĩa vụ khác theo quy định của các luật có liên quan.

Bên cạnh đó, Điều 27 Luật Hôn nhân và gia đình 2014 cũng khẳng định tính liên đới trong các giao dịch nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu (như ăn, ở, mặc, học hành, khám chữa bệnh...) hoặc các giao dịch phù hợp với quy định về đại diện giữa vợ và chồng.

Căn cứ để xác định một khoản nợ là nợ riêng

Ngược lại với các trường hợp nêu trên, một khoản nợ sẽ được coi là nợ riêng nếu nó do một bên tự ý xác lập mà không có sự bàn bạc, thống nhất và thuộc các trường hợp:

• Không nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu: Ví dụ như vay tiền để chơi cờ bạc, cá độ hoặc chi tiêu cá nhân xa xỉ không phục vụ gia đình.
• Không phát sinh từ tài sản chung: Khoản nợ không liên quan đến việc quản lý hay khai thác khối tài sản chung của hai người.
• Không phục vụ nguồn thu nhập chính: Việc vay vốn không nhằm duy trì hay phát triển kinh tế chung của gia đình.
• Nghĩa vụ riêng biệt khác: Các khoản nợ phát sinh trước khi kết hôn hoặc nợ từ việc vi phạm pháp luật cá nhân.

Đối với những khoản nợ này, người xác lập phải tự mình gánh chịu trách nhiệm bằng tài sản riêng. Pháp luật nghiêm cấm việc tự ý dùng tài sản chung để thanh toán cho các nghĩa vụ riêng nếu không có sự đồng ý của bên còn lại.

Nghĩa vụ chứng minh khi xảy ra tranh chấp

Trong bối cảnh tố tụng, việc xác định nợ chung hay riêng phụ thuộc rất lớn vào chứng cứ. Theo Điều 6 và khoản 5 Điều 70 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, đương sự có nghĩa vụ chủ động thu thập và giao nộp chứng cứ để chứng minh yêu cầu của mình là có căn cứ.

Nếu một bên khẳng định khoản nợ là nợ chung, họ phải chứng minh được số tiền đó đã được dùng vào việc chi trả cho các nhu cầu thiết yếu của gia đình hoặc tạo ra lợi ích chung. Ngược lại, nếu muốn từ chối nghĩa vụ trả nợ, người vợ hoặc chồng phải đưa ra được các bằng chứng cho thấy mình hoàn toàn không biết hoặc không được hưởng lợi gì từ giao dịch đó.

Việc nắm vững các quy định tại Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 sẽ giúp các cặp đôi có cái nhìn minh bạch hơn về tài chính, từ đó tránh được những rủi ro pháp lý không đáng có trong cuộc sống hôn nhân.