Trong bối cảnh tái cơ cấu nền kinh tế, việc chuyển đổi và xử lý các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) yếu kém là một vấn đề cấp thiết. Tuy nhiên, một tình huống pháp lý khá ngặt nghèo thường nảy sinh: Khi doanh nghiệp đang đứng bên bờ vực phá sản mà người đại diện theo pháp luật đột ngột qua đời, liệu ai sẽ là người có thẩm quyền đứng ra thực hiện các thủ tục pháp lý này? Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết dựa trên các quy định pháp luật có hiệu lực tại thời điểm tháng 10/2020.

1. Lộ trình chuyển đổi doanh nghiệp nhà nước: Từ Luật 2005 đến thực tiễn 2020

Trước khi đi sâu vào thẩm quyền phá sản, cần làm rõ tư cách pháp lý của các DNNN. Theo quy định tại khoản 1 Điều 166 Luật Doanh nghiệp 2014 (kế thừa tinh thần từ Luật Doanh nghiệp 2005), các công ty nhà nước thành lập theo Luật Doanh nghiệp nhà nước 2003 phải thực hiện lộ trình chuyển đổi thành công ty trách nhiệm hữu hạn (TNHH) hoặc công ty cổ phần.

"Chậm nhất trong thời hạn bốn năm kể từ ngày Luật này có hiệu lực, các công ty nhà nước thành lập theo quy định của Luật doanh nghiệp nhà nước năm 2003 phải chuyển đổi thành công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần theo quy định của Luật này."

Như vậy, tính đến thời điểm năm 2020, hầu hết các DNNN đã hoạt động dưới mô hình công ty TNHH một thành viên do Nhà nước làm chủ sở hữu hoặc công ty cổ phần có vốn góp nhà nước. Điều này đồng nghĩa với việc các quy định về người đại diện và thủ tục phá sản sẽ áp dụng theo khung pháp lý chung của doanh nghiệp.

2. Thẩm quyền nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản

Theo Luật Phá sản 2014, thẩm quyền đề nghị phá sản không chỉ gói gọn trong nội bộ doanh nghiệp mà còn mở rộng ra các đối tượng liên quan khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán:

• Chủ nợ: Các chủ nợ không có bảo đảm hoặc có bảo đảm một phần có quyền nộp đơn khi hết thời hạn 03 tháng kể từ ngày khoản nợ đến hạn mà doanh nghiệp không thực hiện nghĩa vụ thanh toán.
• Người lao động: Thông qua Công đoàn cơ sở hoặc đại diện tập thể lao động khi doanh nghiệp không trả lương và các khoản nợ khác cho người lao động trong 03 tháng liên tục.
• Người đại diện theo pháp luật: Đây là đối tượng có nghĩa vụ phải nộp đơn khi doanh nghiệp mất khả năng thanh toán.
• Chủ sở hữu doanh nghiệp: Đối với DNNN, cơ quan đại diện chủ sở hữu có quyền và trách nhiệm quyết định việc nộp đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản.

3. Giải quyết tình huống người đại diện theo pháp luật qua đời

Đây là vấn đề cốt lõi mà nhiều đơn vị lúng túng. Khi người đại diện duy nhất của doanh nghiệp qua đời, mọi hoạt động ký kết, giao dịch và nộp đơn lên Tòa án sẽ bị đình trệ. Để tháo gỡ, Điều 13 Luật Doanh nghiệp 2014 đã quy định rất rõ cơ chế thay thế.

Cụ thể, tại khoản 5 Điều 13 quy định:

"Trường hợp doanh nghiệp chỉ có một người đại diện theo pháp luật và người này... bị chết, mất tích... thì chủ sở hữu công ty, Hội đồng thành viên, Hội đồng quản trị cử người khác làm người đại diện theo pháp luật của công ty."

Quy trình thực hiện trong bối cảnh DNNN:

1. Cử người thay thế: Cơ quan đại diện chủ sở hữu (Bộ, UBND tỉnh hoặc Ủy ban Quản lý vốn nhà nước) phải ban hành quyết định cử người đại diện phần vốn hoặc người quản lý mới để đảm nhiệm chức danh người đại diện theo pháp luật.
2. Đăng ký thay đổi: Doanh nghiệp phải tiến hành thủ tục đăng ký thay đổi người đại diện theo pháp luật tại Phòng Đăng ký kinh doanh theo quy định tại Điều 43 Nghị định 78/2015/NĐ-CP.
3. Thực hiện quyền phá sản: Sau khi có Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp mới, người đại diện này mới có đủ tư cách pháp lý để ký đơn yêu cầu mở thủ tục phá sản gửi Tòa án nhân dân có thẩm quyền.

Lời khuyên pháp lý

Việc phá sản doanh nghiệp nhà nước là một quy trình phức tạp, liên quan đến bảo toàn vốn nhà nước và quyền lợi của người lao động. Khi người đại diện qua đời, các thành viên còn lại trong ban lãnh đạo cần báo cáo ngay cho cơ quan chủ quản để có phương án nhân sự kịp thời. Tránh việc để trống vị trí đại diện quá lâu, dẫn đến các rủi ro về pháp lý và thất thoát tài sản trong giai đoạn doanh nghiệp đang gặp khó khăn tài chính.

Nếu quý khách hàng đang gặp vướng mắc về thủ tục giải thể, phá sản hoặc thay đổi đăng ký kinh doanh, hãy liên hệ với các chuyên gia pháp lý để được hỗ trợ chính xác nhất theo quy định hiện hành.