Trong thực tiễn xét xử tại Việt Nam, không ít trường hợp các đối tượng phạm tội đặc biệt nghiêm trọng đã tìm cách sở hữu một tấm "bệnh án tâm thần" nhằm trốn tránh trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, pháp luật hiện hành quy định rất chặt chẽ về vấn đề này, và việc làm giả hồ sơ bệnh lý không chỉ vô tác dụng mà còn kéo theo những hệ lụy pháp lý khủng khiếp cho cả người phạm tội lẫn những người tiếp tay.

Hồ sơ bệnh án tâm thần thường bị các đối tượng lợi dụng làm công cụ trốn tội (ảnh minh họa)

1. Bệnh án tâm thần có thực sự giúp người phạm tội thoát án?

Theo quy định tại Điều 21 Bộ luật Hình sự 2015, tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự được xác định như sau:

"Người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi đang mắc bệnh tâm thần, một bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của mình, thì không phải chịu trách nhiệm hình sự."

Tuy nhiên, để đạt được kết luận này, cơ quan tiến hành tố tụng phải thực hiện quy trình trưng cầu giám định cực kỳ nghiêm ngặt. Theo khoản 1 Điều 206 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, việc trưng cầu giám định tình trạng tâm thần của bị can, bị cáo là bắt buộc khi có nghi ngờ về năng lực trách nhiệm hình sự của họ.

Cần lưu ý rằng, nếu kết quả giám định cho thấy tại thời điểm thực hiện hành vi phạm tội, đối tượng hoàn toàn có khả năng nhận thức nhưng sau đó mới phát bệnh, thì theo khoản 2 Điều 49 Bộ luật Hình sự 2015, người này chỉ được tạm đình chỉ điều tra để đi chữa bệnh bắt buộc. Sau khi khỏi bệnh, họ vẫn phải tiếp tục chịu trách nhiệm hình sự về hành vi đã gây ra.

Mọi hành vi gian dối trong tố tụng đều sẽ bị cơ quan chức năng làm rõ tại tòa (ảnh minh họa)

2. Chế tài nghiêm khắc cho hành vi làm giả bệnh án tâm thần

Việc làm giả bệnh án tâm thần thường có sự tiếp tay của những người có chức vụ, quyền hạn trong các cơ sở y tế. Tùy vào tính chất và mức độ, các đối tượng liên quan có thể bị truy cứu về các tội danh sau:

Tội giả mạo trong công tác

Nếu cán bộ y tế vì vụ lợi hoặc động cơ cá nhân mà lợi dụng chức vụ để làm sai lệch nội dung bệnh án, họ sẽ bị xử lý theo Điều 359 Bộ luật Hình sự 2015. Hình phạt cao nhất cho tội danh này lên đến 20 năm tù.

Tội nhận hối lộ

Trong trường hợp việc làm giả bệnh án đi kèm với việc nhận tiền hoặc lợi ích vật chất, người thực hiện sẽ bị truy cứu về Tội nhận hối lộ quy định tại Điều 354 Bộ luật Hình sự 2015. Đây là tội danh đặc biệt nghiêm trọng với mức hình phạt cao nhất là tử hình.

Tội đưa hối lộ và Môi giới hối lộ

Người phạm tội hoặc người thân tìm cách "mua" bệnh án tâm thần cũng không đứng ngoài vòng pháp luật. Họ có thể bị xử lý về tội đưa hối lộ hoặc môi giới hối lộ với các mức án tù giam tương ứng.

3. Lời khuyên pháp lý

Bệnh án tâm thần không phải là "lá bùa hộ mệnh" vạn năng. Với sự phát triển của khoa học giám định pháp y tâm thần hiện nay, việc giả điên, giả khùng rất dễ bị phát hiện qua các bài kiểm tra chuyên sâu và quá trình theo dõi nội trú. Mọi hành vi gian dối không chỉ khiến tội chồng thêm tội mà còn làm mất đi cơ hội được hưởng sự khoan hồng của pháp luật đối với những tình tiết giảm nhẹ thực tế khác.

Để hiểu rõ hơn về các quy định liên quan đến trách nhiệm hình sự, quý độc giả có thể tham khảo thêm toàn văn Bộ luật Hình sự 2015 và các văn bản hướng dẫn thi hành.