Trong đời sống xã hội Việt Nam, cái họ không chỉ là định danh cá nhân mà còn mang ý nghĩa thiêng liêng về nguồn gốc dòng tộc. Khi một thiên thần nhỏ chào đời, việc chọn cho con một cái tên hay và một cái họ phù hợp là trăn trở của không ít bậc phụ huynh. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, việc đặt họ cho con không phải là sự tùy hứng mà phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật dân sự và hộ tịch.

Quy định về việc xác định họ cho con khi đăng ký khai sinh

Theo quy định tại Điều 26 Bộ luật Dân sự 2015, cá nhân có quyền có họ, tên. Họ của một cá nhân được xác định là họ của cha đẻ hoặc họ của mẹ đẻ theo thỏa thuận của cha mẹ; nếu không có thỏa thuận thì họ của con được xác định theo tập quán.

Cụ thể, tại điểm a khoản 1 Điều 4 Nghị định 123/2015/NĐ-CP hướng dẫn chi tiết như sau:

"Họ, chữ đệm, tên và dân tộc của trẻ em được xác định theo thỏa thuận của cha, mẹ theo quy định của pháp luật dân sự và được thể hiện trong Tờ khai đăng ký khai sinh; trường hợp cha, mẹ không có thỏa thuận hoặc không thỏa thuận được, thì xác định theo tập quán;"

Như vậy, pháp luật ưu tiên quyền tự quyết của cha mẹ trong việc chọn họ cho con (có thể theo họ cha hoặc họ mẹ). Trong trường hợp cha mẹ không thể thống nhất, cán bộ hộ tịch sẽ căn cứ vào tập quán địa phương hoặc dòng họ để xác định.

Con có được mang họ khác hoàn toàn với cả cha và mẹ không?

Đây là câu hỏi mà nhiều người thắc mắc, đặc biệt là trong các trường hợp cha mẹ muốn đặt họ cho con theo họ của ông bà hoặc một họ khác mà mình yêu thích. Tuy nhiên, căn cứ vào các quy định nêu trên, câu trả lời là KHÔNG.

Pháp luật hiện hành chỉ cho phép trẻ em mang họ của cha đẻ hoặc họ của mẹ đẻ. Việc cha mẹ thỏa thuận lấy một họ hoàn toàn khác (không phải họ cha, cũng không phải họ mẹ) để đặt cho con là không phù hợp với quy định tại Bộ luật Dân sự 2015. Điều này nhằm đảm bảo sự thống nhất trong quản lý hộ tịch và xác định quan hệ huyết thống giữa cha mẹ và con cái.

Các trường hợp đặc biệt trong xác định họ cho trẻ

Bên cạnh quy tắc chung, pháp luật cũng dự liệu các tình huống đặc biệt để bảo vệ quyền lợi của trẻ em:

• Trẻ chưa xác định được cha đẻ: Họ của con được xác định theo họ của mẹ đẻ.
• Trẻ bị bỏ rơi, chưa xác định được cha mẹ đẻ: Họ của trẻ được xác định theo họ của cha nuôi hoặc mẹ nuôi (nếu được nhận làm con nuôi). Trường hợp trẻ được nuôi dưỡng tại cơ sở bảo trợ xã hội, họ của trẻ sẽ được xác định theo đề nghị của người đứng đầu cơ sở đó hoặc theo họ của người tạm thời nuôi dưỡng.
• Con nuôi: Khi được nhận làm con nuôi, cha mẹ nuôi có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền thay đổi họ của con nuôi từ họ của cha mẹ đẻ sang họ của cha mẹ nuôi.

Thủ tục thay đổi họ cho con thực hiện thế nào?

Trong quá trình nuôi dưỡng, nếu cha mẹ có nguyện vọng thay đổi họ cho con (ví dụ từ họ cha sang họ mẹ hoặc ngược lại), pháp luật cho phép thực hiện theo quy định tại Điều 27 Bộ luật Dân sự 2015.

Điều kiện thay đổi: Việc thay đổi họ cho người từ đủ 09 tuổi trở lên phải có sự đồng ý của người đó. Đối với trẻ dưới 14 tuổi, việc thay đổi họ do cha mẹ thỏa thuận và thực hiện tại UBND cấp xã nơi đăng ký khai sinh hoặc nơi cư trú.

Hồ sơ chuẩn bị:

• Tờ khai đăng ký thay đổi, cải chính hộ tịch (theo mẫu).
• Bản chính Giấy khai sinh của con.
• Chứng minh nhân dân/Căn cước công dân của cha mẹ để đối chiếu.
• Các giấy tờ chứng minh căn cứ thay đổi (nếu có).

Thời gian giải quyết thông thường là 03 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ theo quy định của Luật Hộ tịch 2014. Trường hợp cần xác minh thêm, thời hạn có thể kéo dài nhưng không quá 06 ngày làm việc.

Hy vọng những thông tin trên đã giúp quý độc giả hiểu rõ hơn về quy định đặt họ cho con trong bối cảnh pháp luật năm 2022. Việc tuân thủ đúng quy định ngay từ khi làm thủ tục khai sinh sẽ giúp tránh được những rắc rối pháp lý về sau cho trẻ.