Một trong những điểm nghẽn lớn nhất trong việc thu hút và trọng dụng nhân tài vào khu vực công suốt nhiều năm qua chính là rào cản về bằng cấp, học hàm, học vị và thâm niên công tác. Nhằm tháo gỡ triệt để nút thắt này, tại dự thảo Nghị quyết quy định cơ chế, chính sách đặc biệt về công tác nhân tài đang được lấy ý kiến, Bộ Nội vụ cùng các cơ quan soạn thảo đã đưa ra đề xuất mang tính đột phá: Lựa chọn nhân tài căn cứ vào yêu cầu nhiệm vụ, năng lực và khả năng tạo ra sản phẩm, kết quả thực tế; không bắt buộc phải có học hàm, học vị, chức danh hay thâm niên.

Xóa bỏ "vòng kim cô" bằng cấp, hướng tới sản phẩm và hiệu quả thực chất

Theo quy định tại khoản 2 Điều 2 dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc biệt đối với công tác nhân tài, nguyên tắc cốt lõi trong khâu tuyển chọn đã được xác định rất rõ ràng:

"Việc lựa chọn nhân tài căn cứ yêu cầu nhiệm vụ, năng lực và khả năng tạo ra sản phẩm, kết quả; không bắt buộc phải có học hàm, học vị, chức danh, thâm niên hoặc được công nhận danh hiệu nhân tài, trừ trường hợp pháp luật quy định điều kiện hành nghề bắt buộc."

Quy định này thể hiện bước chuyển dịch tư duy mang tính lịch sử trong công tác cán bộ. Trước đây, các quy trình bổ nhiệm, tuyển dụng thường gắn chặt với hệ tiêu chí hành chính nghiêm ngặt: phải có bằng thạc sĩ, tiến sĩ, giáo sư, phó giáo sư, hoặc phải trải qua số năm công tác nhất định ở các ngạch, bậc cụ thể. Điều này vô hình trung tạo ra sự xơ cứng, bỏ lỡ những chuyên gia xuất sắc, những "nhân tài thực chiến" trong lĩnh vực công nghệ cao, quản trị hiện đại, tài chính quốc tế hoặc nghiên cứu ứng dụng.

Ngoại trừ trường hợp pháp luật chuyên ngành có quy định bắt buộc về chứng chỉ, điều kiện hành nghề (như bác sĩ phẫu thuật hay thẩm phán xét xử), mọi cánh cửa đều được mở rộng dựa trên nguyên tắc: Lấy sản phẩm cụ thể và giá trị mang lại làm thước đo cao nhất.

Chủ động "săn" nhân tài toàn cầu, không tính vào biên chế

Không chỉ dừng lại ở việc dỡ bỏ rào cản học vị, khoản 3 Điều 2 dự thảo Nghị quyết còn đề xuất một nguyên tắc mở đột phá: Chủ động phát hiện, giới thiệu, tiến cử nhân tài từ nhiều nguồn trong và ngoài nước, hoàn toàn không phân biệt khu vực công hay khu vực tư.

Đặc biệt, nhằm giải quyết nỗi lo về "bộ máy cồng kềnh", dự thảo xác định rõ nhân tài được tuyển chọn thông qua cơ chế đặc biệt sẽ không tính vào chỉ tiêu biên chế đối với khu vực công. Đây là nút thắt từng khiến nhiều bộ, ngành, địa phương lúng túng khi muốn mời gọi chuyên gia giỏi nhưng lại vướng chỉ tiêu tinh giản biên chế theo quy định.

Chính sách này hoàn toàn đồng bộ với định hướng chiến lược dài hạn được phê duyệt tại Quyết định 899/QĐ-TTg năm 2023 của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược quốc gia thu hút, trọng dụng nhân tài đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2050, đồng thời cụ thể hóa các mục tiêu đổi mới quản lý công vụ đã đặt ra trong Luật Cán bộ, công chức.

Nhân tài là ai? 4 tiêu chí nhận diện chính xác

Khoản 1 Điều 3 của dự thảo định nghĩa: "Nhân tài là cá nhân có phẩm chất, năng lực nổi trội, tư duy sáng tạo, tiềm năng đặc biệt hoặc có thành tựu tạo ra sản phẩm, kết quả có giá trị mang tính đột phá, đóng góp quan trọng vào việc thực hiện nhiệm vụ chiến lược, chương trình, dự án trọng điểm và giải quyết bài toán lớn của đất nước".

Để lượng hóa khái niệm này, khoản 2 Điều 3 quy định cá nhân chỉ cần đáp ứng một trong bốn tiêu chí sau đây là được xem xét áp dụng cơ chế chính sách đặc biệt:

• Tiêu chí thành tựu: Có công trình, sản phẩm, giải pháp, thành tựu hoặc đóng góp nổi bật được ghi nhận rộng rãi trong nước hoặc quốc tế;
• Tiêu chí năng lực đặc biệt: Có năng lực vượt trội trong nghiên cứu, sáng tạo, phát triển khoa học, công nghệ, quản lý, quản trị doanh nghiệp, tổ chức thực hiện hoặc giải quyết các vấn đề lớn, phức tạp của ngành, lĩnh vực;
• Tiêu chí dẫn dắt, chủ trì: Có khả năng chủ trì, dẫn dắt hoặc đóng vai trò quyết định vào việc thực hiện các nhiệm vụ chiến lược, chương trình trọng điểm quốc gia, các dự án công nghệ chiến lược;
• Tiêu chí tiềm năng phát triển: Có tố chất, tiềm năng phát triển nổi trội được minh chứng rõ qua đánh giá năng lực, sản phẩm thử nghiệm hoặc các phương án giải quyết nhiệm vụ cụ thể.

Phương thức tuyển chọn linh hoạt: Không áp dụng luật đấu thầu, đầu tư

Một điểm mới hết sở đáng chú ý nằm ở Điều 6 dự thảo Nghị quyết. Theo đó, người có thẩm quyền quyết định hoặc phân cấp, ủy quyền lựa chọn nhân tài theo các hình thức linh hoạt gồm:

• Hình thức thi tuyển cạnh tranh sòng phẳng;
• Mời làm việc trực tiếp đối với các chuyên gia đầu ngành;
• Đặt hàng nghiên cứu hoặc giao trực tiếp nhiệm vụ trọng tâm.

Đặc biệt, quy trình lựa chọn, giao nhiệm vụ cho nhân tài sẽ không áp dụng quy định của pháp luật về đấu thầu, đầu tư thông thường nhằm giảm thiểu thủ tục hành chính nhiêu khê, tránh việc đánh đồng một chuyên gia trí tuệ với một gói thầu mua sắm hàng hóa.

Mọi nhiệm vụ sẽ được ràng buộc bằng quyết định giao quyền hoặc hợp đồng làm việc cụ thể. Trong đó xác định minh bạch: mục tiêu cần đạt, chất lượng sản phẩm đầu ra, thời hạn hoàn thành, phương thức làm việc linh hoạt, trao quyền tự chủ tối đa và đi kèm chế độ đãi ngộ tương xứng theo kết quả đầu ra.

Đề xuất lựa chọn nhân tài không câu nệ bằng cấp, thâm niên hứa hẹn sẽ tạo nên một luồng sinh khí mới, giúp khu vực công phá vỡ những rào cản hành chính cố hữu, trải thảm đỏ đón nhận nguồn chất xám tinh hoa từ mọi miền, phụng sự cho công cuộc phát triển nhanh và bền vững của đất nước.