Việc con mang họ mẹ thay vì họ cha là vấn đề ngày càng phổ biến trong xã hội hiện đại, xuất phát từ nhiều lý do khác nhau như thỏa thuận gia đình hoặc hoàn cảnh đặc biệt. Tuy nhiên, một câu hỏi pháp lý lớn thường được đặt ra: Liệu khi con mang họ mẹ, người cha có bị tước bỏ các quyền và nghĩa vụ cơ bản đối với con cái hay không? Hãy cùng hệ thống pháp luật phân tích chi tiết dựa trên các quy định hiện hành.

Những trường hợp nào pháp luật cho phép con được mang họ mẹ?

Theo quy định tại Điều 26 Bộ luật Dân sự 2015, cá nhân có quyền có họ, tên và họ của một người thường được xác định theo họ của cha đẻ hoặc mẹ đẻ. Cụ thể, căn cứ vào điểm a khoản 1 Điều 4 Nghị định 123/2015/NĐ-CP, trẻ em có thể mang họ mẹ trong các trường hợp sau:

• Do cha mẹ thỏa thuận: Khi đăng ký khai sinh, cha và mẹ có quyền thỏa thuận để con mang họ mẹ và ghi rõ trong tờ khai.
• Chưa xác định được cha đẻ: Trường hợp con sinh ra mà chưa xác định được ai là cha đẻ thì họ của con sẽ được xác định theo họ của người mẹ.
• Theo tập quán: Nếu cha mẹ không có thỏa thuận và tập quán của dân tộc đó quy định con theo họ mẹ.

"Họ, chữ đệm, tên của trẻ em được xác định theo thỏa thuận của cha, mẹ... trường hợp cha, mẹ không có thỏa thuận hoặc không thỏa thuận được, thì xác định theo tập quán" - Trích khoản 2 Điều 26 Bộ luật Dân sự 2015.

Con mang họ mẹ, quyền làm cha có bị "tước bỏ"?

Đây là nỗi lo lắng của không ít người cha khi đứng trước quyết định để con mang họ mẹ. Tuy nhiên, dưới góc độ pháp lý, họ tên chỉ là một dấu hiệu nhận dạng cá nhân, không phải là căn cứ duy nhất để xác định hay chấm dứt quan hệ cha con.

Quan hệ cha con được xác định dựa trên sự kiện sinh đẻ hoặc quyết định công nhận của cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Do đó, dù con mang họ mẹ, người cha vẫn giữ nguyên các quyền và nghĩa vụ theo quy định của Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, bao gồm: quyền trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con và nghĩa vụ cấp dưỡng (nếu không trực tiếp nuôi con).

Khi nào người cha bị hạn chế quyền đối với con cái?

Cần khẳng định rằng, việc con mang họ mẹ không phải là căn cứ để tước quyền làm cha. Pháp luật chỉ quy định việc hạn chế quyền của cha, mẹ đối với con chưa thành niên trong những trường hợp đặc biệt nghiêm trọng nhằm bảo vệ đứa trẻ.

Theo Điều 85 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, người cha có thể bị Tòa án ra quyết định hạn chế quyền đối với con nếu:

1. Bị kết án về một trong các tội cố ý xâm phạm tính mạng, sức khỏe, nhân phẩm, danh dự của con.
2. Vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con.
3. Phá tán tài sản của con.
4. Có lối sống đồi trụy hoặc xúi giục, ép buộc con làm việc trái pháp luật, trái đạo đức xã hội.

Như vậy, chỉ khi có những hành vi vi phạm pháp luật hoặc đạo đức nghiêm trọng gây ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ, quyền làm cha mới bị hạn chế bởi phán quyết của Tòa án. Việc thay đổi họ của con sang họ mẹ hoàn toàn không nằm trong các căn cứ này.

Tóm lại, các bậc phụ huynh có thể hoàn toàn yên tâm rằng việc lựa chọn họ cho con (dù là họ cha hay họ mẹ) là quyền tự do thỏa thuận và không làm thay đổi bản chất của mối quan hệ huyết thống cũng như các quyền, nghĩa vụ pháp lý giữa cha và con.