Việc phân chia di sản thừa kế khi người quá cố không để lại di chúc thường nảy sinh nhiều tranh chấp phức tạp trong gia đình, đặc biệt là do những quan niệm cũ về quyền ưu tiên của con trai trưởng. Vậy dưới góc độ pháp lý hiện hành vào thời điểm tháng 6/2025, liệu trưởng nam có thực sự được quyền "thâu tóm" toàn bộ tài sản của cha mẹ để lại hay không? Bài viết dưới đây sẽ phân tích chi tiết dựa trên các quy định của Bộ luật Dân sự 2015.

Thừa kế theo pháp luật: Khi nào được áp dụng?

Trong thực tế, không phải lúc nào người quá cố cũng kịp thời lập di chúc để định đoạt tài sản của mình. Khi đó, việc phân chia tài sản sẽ được thực hiện theo quy định của pháp luật. Theo quy định tại Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong các trường hợp sau đây:

Điều 650. Những trường hợp thừa kế theo pháp luật
1. Thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong trường hợp sau đây:
a) Không có di chúc;
b) Di chúc không hợp pháp;
c) Những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế;
d) Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.
2. Thừa kế theo pháp luật cũng được áp dụng đối với các phần di sản sau đây:
a) Phần di sản không được định đoạt trong di chúc;
b) Phần di sản có liên quan đến phần của di chúc không có hiệu lực pháp luật;
c) Phần di sản có liên quan đến người được thừa kế theo di chúc nhưng họ không có quyền hưởng di sản, từ chối nhận di sản, chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; liên quan đến cơ quan, tổ chức được hưởng di sản theo di chúc, nhưng không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế.

Như vậy, nếu cha mẹ qua đời mà không để lại di chúc, toàn bộ di sản sẽ được chia theo pháp luật. Điều này đồng nghĩa với việc trưởng nam không có quyền tự mình quyết định hay chiếm hữu toàn bộ số tài sản đó nếu không có sự đồng thuận của các đồng thừa kế khác.

Quyền lợi của trưởng nam trong hàng thừa kế thứ nhất

Pháp luật dân sự Việt Nam hiện nay đề cao sự bình đẳng giữa các con trong gia đình, không phân biệt con trai hay con gái, con trưởng hay con thứ. Căn cứ vào Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, những người thừa kế theo pháp luật được quy định theo thứ tự các hàng thừa kế.

Hàng thừa kế thứ nhất bao gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết. Một nguyên tắc vàng trong phân chia di sản là: "Những người thừa kế cùng hàng được hưởng phần di sản bằng nhau".

Do đó, trưởng nam cũng chỉ là một trong những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất (nếu còn sống) và chỉ được hưởng một suất thừa kế ngang bằng với các anh, chị, em khác trong gia đình. Quan niệm "giàu con trưởng, khó con thứ" hay việc con trưởng được hưởng toàn bộ nhà đất để thờ cúng chỉ là phong tục tập quán, không có giá trị pháp lý bắt buộc trừ khi tất cả các thành viên khác tự nguyện nhường phần di sản của mình.

Con dâu có được nhận thừa kế khi cha mẹ chồng không để lại di chúc?

Đây là câu hỏi mà nhiều gia đình quan tâm. Theo danh sách các hàng thừa kế tại Điều 651 nêu trên, con dâu và con rể không thuộc bất kỳ hàng thừa kế nào của cha mẹ chồng hoặc cha mẹ vợ.

Vì vậy, trong trường hợp chia thừa kế theo pháp luật, con dâu không trực tiếp được quyền nhận di sản. Tuy nhiên, con dâu vẫn có thể được hưởng lợi ích từ di sản nếu người chồng (con trai của người chết) nhận thừa kế và tài sản đó trở thành tài sản chung của vợ chồng, hoặc thông qua việc thừa kế thế vị trong một số trường hợp đặc biệt nếu người chồng đã chết trước cha mẹ.

Quyền từ chối nhận di sản: Tự nguyện và minh bạch

Pháp luật tôn trọng quyền tự định đoạt của cá nhân. Con cái hoàn toàn có quyền từ chối nhận phần tài sản mà mình được hưởng. Tuy nhiên, việc từ chối này phải tuân thủ các điều kiện chặt chẽ tại Điều 620 Bộ luật Dân sự 2015:

• Việc từ chối không được nhằm trốn tránh thực hiện nghĩa vụ tài sản đối với người khác (ví dụ: trốn nợ).
• Phải được lập thành văn bản và gửi đến người quản lý di sản hoặc những người thừa kế khác.
• Phải thể hiện trước thời điểm phân chia di sản.

Lời khuyên pháp lý: Để tránh những mâu thuẫn không đáng có, các gia đình nên chủ động tìm hiểu luật hoặc lập di chúc hợp pháp. Trong trường hợp không có di chúc, các thành viên nên ngồi lại thảo luận trên tinh thần thượng tôn pháp luật và tình cảm gia đình để có phương án phân chia thấu tình đạt lý.

Hy vọng bài viết đã giải đáp rõ thắc mắc về quyền thừa kế của trưởng nam. Nếu bạn đang gặp phải các tranh chấp liên quan đến di sản, hãy tham khảo ý kiến từ các chuyên gia pháp lý để bảo vệ quyền lợi chính đáng của mình.