Trong cuộc sống, có những tình huống không may khiến một cá nhân không còn khả năng nhận thức hoặc làm chủ hành vi của mình. Khi đó, vai trò của người giám hộ trở nên vô cùng quan trọng để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho họ. Vậy pháp luật quy định như thế nào về việc xác định người giám hộ trong trường hợp này?

Thế nào là người mất năng lực hành vi dân sự?

Không phải bất kỳ ai mắc bệnh tâm thần cũng mặc nhiên bị coi là mất năng lực hành vi dân sự. Theo quy định tại Điều 22 Bộ luật Dân sự 2015, một người chỉ bị coi là mất năng lực hành vi dân sự khi có quyết định tuyên bố của Tòa án.

"1. Khi một người do bị bệnh tâm thần hoặc mắc bệnh khác mà không thể nhận thức, làm chủ được hành vi thì theo yêu cầu của người có quyền, lợi ích liên quan hoặc của cơ quan, tổ chức hữu quan, Tòa án ra quyết định tuyên bố người này là người mất năng lực hành vi dân sự trên cơ sở kết luận giám định pháp y tâm thần."

Như vậy, kết luận giám định pháp y tâm thần là căn cứ then chốt để Tòa án xem xét. Khi lý do mất năng lực hành vi không còn, Tòa án cũng sẽ ra quyết định hủy bỏ tuyên bố này theo yêu cầu của những người có liên quan.

Thứ tự ưu tiên xác định người giám hộ đương nhiên

Khi một cá nhân đã bị tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, việc xác định ai là người giám hộ sẽ tuân theo thứ tự ưu tiên được quy định tại Điều 53 Bộ luật Dân sự 2015. Cụ thể:

• Trường hợp là vợ chồng: Nếu vợ mất năng lực hành vi thì chồng là người giám hộ và ngược lại.
• Trường hợp cha mẹ và con cái: Nếu cha mẹ đều mất năng lực hành vi hoặc một người mất năng lực, người kia không đủ điều kiện thì con cả sẽ là người giám hộ. Nếu con cả không đủ điều kiện thì sẽ đến lượt các con tiếp theo.
• Trường hợp người thành niên độc thân: Nếu người thành niên mất năng lực hành vi mà chưa có vợ, chồng, con hoặc họ không đủ điều kiện thì cha, mẹ sẽ là người giám hộ.

Ngoài ra, cá nhân khi còn minh mẫn cũng có quyền lựa chọn trước người giám hộ cho mình thông qua văn bản có công chứng hoặc chứng thực.

Điều kiện khắt khe để trở thành người giám hộ

Không phải ai cũng có thể trở thành người giám hộ. Để đảm bảo quyền lợi tốt nhất cho người được giám hộ, Điều 49 Bộ luật Dân sự 2015 đặt ra các tiêu chuẩn cụ thể cho cá nhân làm người giám hộ:

1. Phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ.
2. Có tư cách đạo đức tốt và các điều kiện cần thiết (sức khỏe, kinh tế, thời gian...) để thực hiện nghĩa vụ.
3. Không đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc có án tích về các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của người khác.
4. Không bị Tòa án tuyên bố hạn chế quyền đối với con chưa thành niên.

Trong trường hợp có tranh chấp về việc cử người giám hộ hoặc không có người giám hộ đương nhiên, Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc Tòa án sẽ can thiệp để cử người giám hộ phù hợp.

Việc hiểu rõ các quy định về giám hộ không chỉ giúp gia đình chủ động trong việc chăm sóc người thân mà còn đảm bảo các giao dịch dân sự liên quan đến tài sản, quyền lợi của người mất năng lực hành vi được thực hiện đúng pháp luật.