Trong những năm gần đây, đặc biệt là giai đoạn giữa năm 2021 khi tình hình kinh tế có nhiều biến động, nhu cầu vay vốn tiêu dùng của người dân tăng đột biến. Lợi dụng điều này, các hình thức "tín dụng đen", vay tiền qua app với lãi suất "cắt cổ" bùng nổ mạnh mẽ. Tuy nhiên, ranh giới giữa một hợp đồng vay mượn dân sự thông thường và hành vi phạm tội hình sự là rất mong manh. Việc nắm vững các quy định pháp luật về lãi suất không chỉ giúp người dân bảo vệ tài sản mà còn là lá chắn pháp lý quan trọng trước những cạm bẫy tài chính.

1. Lãi suất vay tối đa 20%/năm: Quy định 'vàng' trong giao dịch dân sự

Theo quy định tại Bộ luật Dân sự 2015, nguyên tắc tự do thỏa thuận luôn được tôn trọng, nhưng phải nằm trong khuôn khổ pháp luật để tránh tình trạng bóc lột sức lao động và tài sản. Cụ thể, Điều 468 quy định về lãi suất như sau:

1. Lãi suất vay do các bên thỏa thuận. Trường hợp các bên có thỏa thuận về lãi suất thì lãi suất theo thỏa thuận không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay, trừ trường hợp luật khác có liên quan quy định khác... Trường hợp lãi suất theo thỏa thuận vượt quá lãi suất giới hạn được quy định tại khoản này thì mức lãi suất vượt quá không có hiệu lực.

2. Trường hợp các bên có thoả thuận về việc trả lãi, nhưng không xác định rõ lãi suất và có tranh chấp về lãi suất thì lãi suất được xác định bằng 50% mức lãi suất giới hạn quy định tại khoản 1 Điều này tại thời điểm trả nợ.

Như vậy, tính đến thời điểm tháng 07/2021, bất kỳ giao dịch vay mượn nào giữa các cá nhân với nhau có mức lãi suất vượt quá 1,67%/tháng đều bị coi là vi phạm quy định về trần lãi suất. Phần lãi suất vượt quá này sẽ bị Tòa án tuyên bố vô hiệu nếu có tranh chấp xảy ra.

2. Khi nào hành vi cho vay lãi cao bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Không phải mọi trường hợp cho vay trên 20%/năm đều bị đi tù. Pháp luật hình sự chỉ can thiệp khi hành vi đó đạt đến ngưỡng nguy hiểm cho xã hội. Điều 201 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định về Tội cho vay lãi nặng trong giao dịch dân sự với hai điều kiện cần và đủ:

• Về lãi suất: Cho vay với lãi suất gấp 05 lần trở lên mức lãi suất cao nhất quy định trong Bộ luật Dân sự (tức là từ 100%/năm trở lên).
• Về mức thu lợi bất chính: Thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng trở lên hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này hoặc đã bị kết án về tội này, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm.

Khung hình phạt cụ thể:

1. Phạt tiền từ 50 - 200 triệu đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm đối với trường hợp thu lợi bất chính dưới 100 triệu đồng.
2. Phạt tiền từ 200 triệu đến 1 tỷ đồng hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm nếu thu lợi bất chính từ 100 triệu đồng trở lên.

3. Giải mã việc các công ty tài chính cho vay trên 20%/năm

Nhiều người dân thắc mắc tại sao các công ty tài chính tiêu dùng được cấp phép vẫn cho vay với lãi suất 40-50%/năm mà không bị xử lý? Câu trả lời nằm ở đối tượng điều chỉnh của pháp luật. Các tổ chức tín dụng, công ty tài chính hoạt động theo Luật Các tổ chức tín dụng và các văn bản hướng dẫn chuyên ngành của Ngân hàng Nhà nước.

Cụ thể, theo Thông tư 18/2019/TT-NHNN, lãi suất cho vay tiêu dùng của công ty tài chính thực hiện theo quy định của Ngân hàng Nhà nước. Do vay tiêu dùng thường là vay tín chấp, rủi ro mất vốn cao nên pháp luật cho phép các đơn vị này tự xây dựng khung lãi suất dựa trên chi phí vốn và mức độ rủi ro, miễn là phải báo cáo và niêm yết công khai. Vì vậy, mức lãi suất này dù cao hơn 20% nhưng vẫn được coi là hợp pháp.

4. Cách thức khởi kiện và tố giác khi gặp 'tín dụng đen'

Nếu bạn đang vướng vào bẫy lãi suất cao, hãy bình tĩnh thực hiện các bước sau để bảo vệ quyền lợi:

Bước 1: Thu thập chứng cứ
Lưu lại toàn bộ tin nhắn thỏa thuận, biên lai chuyển tiền, hợp đồng vay vốn (nếu có). Đây là những tài liệu quan trọng nhất để chứng minh mức lãi suất thực tế.

Bước 2: Chuẩn bị hồ sơ khởi kiện dân sự
Nếu chỉ tranh chấp về phần lãi suất vượt quá, bạn có thể làm đơn khởi kiện theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 gửi Tòa án nhân dân cấp huyện nơi người cho vay cư trú để yêu cầu tuyên bố phần lãi suất vượt quá vô hiệu.

Bước 3: Tố giác tội phạm
Trong trường hợp lãi suất trên 100%/năm và có hành vi đe dọa, cưỡng đoạt tài sản, hãy gửi đơn tố giác tội phạm đến cơ quan Công an cấp huyện để yêu cầu khởi tố vụ án hình sự theo Điều 201 Bộ luật Hình sự.

Lời khuyên từ chuyên gia: Đừng bao giờ vay tiền qua các ứng dụng không rõ nguồn gốc hoặc các cá nhân không quen biết với lãi suất tính theo ngày. Hãy luôn quy đổi lãi suất về đơn vị năm (%/năm) để thấy rõ con số thực tế mà bạn phải trả. Sự thiếu hiểu biết về pháp luật chính là kẽ hở để các đối tượng cho vay nặng lãi trục lợi.