Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, tính nhân đạo luôn được đặt lên hàng đầu, đặc biệt là đối với đối tượng phụ nữ và trẻ em. Một trong những vấn đề gây tranh cãi và nhận được nhiều sự quan tâm là việc người bị kết án phạt tù cố tình mang thai liên tục để được hoãn thi hành án. Liệu hành vi này có được coi là hợp pháp và pháp luật xử lý ra sao để vừa đảm bảo tính nghiêm minh, vừa giữ vững giá trị nhân văn?

Căn cứ pháp lý về hoãn chấp hành hình phạt tù

Tại thời điểm hiện tại (tháng 03/2020), việc hoãn chấp hành hình phạt tù được điều chỉnh trực tiếp bởi Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Theo đó, pháp luật quy định cụ thể các trường hợp người bị kết án được tạm thời chưa phải thi hành bản án phạt tù nhằm giải quyết các khó khăn khách quan hoặc thực hiện chính sách ưu đãi của Nhà nước.

Cụ thể, tại Điều 67 Bộ luật Hình sự 2015 quy định như sau:

“Điều 67. Hoãn chấp hành hình phạt tù

1. Người bị xử phạt tù có thể được hoãn chấp hành hình phạt trong các trường hợp sau đây:

a) Bị bệnh nặng thì được hoãn cho đến khi sức khỏe được hồi phục;

b) Phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi, thì được hoãn cho đến khi con đủ 36 tháng tuổi;

c) Là người lao động duy nhất trong gia đình, nếu phải chấp hành hình phạt tù thì gia đình sẽ gặp khó khăn đặc biệt, được hoãn đến 01 năm, trừ trường hợp người đó bị kết án về các tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc các tội khác là tội phạm rất nghiêm trọng, tội phạm đặc biệt nghiêm trọng;

d) Bị kết án về tội phạm ít nghiêm trọng, do nhu cầu công vụ, thì được hoãn đến 01 năm.”

Như vậy, đối với phụ nữ, chỉ cần đang trong thời kỳ mang thai hoặc nuôi con nhỏ dưới 3 tuổi, họ nghiễm nhiên thuộc đối tượng được xem xét hoãn chấp hành hình phạt tù. Mục đích của quy định này là để đảm bảo sức khỏe cho người mẹ và sự phát triển bình thường của trẻ nhỏ trong những năm tháng đầu đời.

Có thể liên tục mang thai để "né" án tù hay không?

Thực tế đã ghi nhận không ít trường hợp người bị kết án lợi dụng quy định nêu trên để sinh con liên tục, nhằm kéo dài thời gian hoãn thi hành án, thậm chí có trường hợp kéo dài đến hàng chục năm. Vấn đề đặt ra là Tòa án có quyền từ chối hoãn thi hành án nếu chứng minh được người phụ nữ đó cố tình mang thai để trốn tránh nghĩa vụ hay không?

Để thống nhất áp dụng pháp luật, Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Văn bản 01/2017/GĐ-TANDTC ngày 07/04/2017 giải đáp một số vấn đề nghiệp vụ. Tại Mục 4 Phần I của văn bản này đã khẳng định rõ:

“Đối với người bị kết án là phụ nữ mà sau khi kết án họ liên tục có thai và sinh con để trốn tránh nghĩa vụ thi hành án phạt tù thì Tòa án có thể cho họ hoãn chấp hành hình phạt tù không?

... Nếu người bị kết án là phụ nữ có thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi thì có thể được hoãn chấp hành hình phạt tù cho đến khi con đủ 36 tháng tuổi, không phân biệt họ cố tình có thai và sinh con liên tục để trốn tránh nghĩa vụ thi hành án phạt tù hay không.”

Quy định này cho thấy, quyền được hoãn chấp hành hình phạt tù của phụ nữ mang thai và nuôi con nhỏ là quyền tuyệt đối, không phụ thuộc vào động cơ hay mục đích của người bị kết án. Pháp luật ưu tiên bảo vệ quyền lợi của đứa trẻ – đối tượng không có lỗi trong hành vi phạm tội của người mẹ.

Góc nhìn từ thực tiễn và lời khuyên pháp lý

Mặc dù việc mang thai liên tục có thể giúp người bị kết án trì hoãn việc vào tù, nhưng đây không phải là giải pháp triệt để. Bản án vẫn còn đó và nghĩa vụ thi hành án chỉ tạm dừng chứ không mất đi. Hơn nữa, việc sinh con trong hoàn cảnh tâm lý bất ổn và áp lực từ bản án treo lơ lửng trên đầu cũng gây ra những hệ lụy không nhỏ cho cả mẹ và bé.

Người bị kết án cần lưu ý:

• Trong thời gian được hoãn chấp hành hình phạt tù, nếu người được hoãn lại thực hiện hành vi phạm tội mới, thì Tòa án buộc người đó phải chấp hành hình phạt của bản án trước và tổng hợp với hình phạt của bản án mới.
• Người được hoãn chấp hành hình phạt tù không được đi khỏi nơi cư trú nếu không được sự đồng ý của cơ quan có thẩm quyền.
• Phải có mặt theo yêu cầu của cơ quan thi hành án hình sự để theo dõi và quản lý.

Tóm lại, pháp luật Việt Nam luôn mở ra con đường nhân đạo cho phụ nữ mang thai, nhưng mỗi cá nhân cần có ý thức thượng tôn pháp luật để sớm hoàn thành nghĩa vụ và tái hòa nhập cộng đồng một cách lành mạnh nhất.