Trong dòng chảy lịch sử và văn hóa Việt Nam, quan niệm về hôn nhân đã có những thay đổi sâu sắc. Nếu như trước đây, chế độ "năm thê bảy thiếp" được xem là một phần của xã hội phong kiến, thì kể từ khi Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, các giá trị về bình đẳng nam nữ và hôn nhân một vợ một chồng đã dần được luật hóa. Một câu hỏi pháp lý thường gặp là: Những trường hợp chung sống với 2 vợ từ trước năm 1960 thì quan hệ hôn nhân đó có được pháp luật hiện hành công nhận là hợp pháp hay không?

Nguyên tắc vàng: Chế độ hôn nhân một vợ, một chồng

Xuyên suốt các thời kỳ lập pháp, Nhà nước ta luôn kiên trì bảo vệ chế độ hôn nhân tự nguyện, tiến bộ và đặc biệt là nguyên tắc một vợ, một chồng. Điều này không chỉ nhằm xây dựng gia đình hạnh phúc mà còn bảo vệ quyền lợi của phụ nữ và trẻ em.

Tại thời điểm tháng 6/2021, nguyên tắc này được khẳng định rõ nét tại khoản 1 Điều 2 Luật Hôn nhân và gia đình 2014:

"Hôn nhân tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng."

Nhìn lại lịch sử, nguyên tắc này đã được kế thừa qua nhiều đời luật:

• Luật năm 1959: Đây là đạo luật hôn nhân đầu tiên của nước ta, có hiệu lực từ ngày 13/01/1960. Tại Điều 1 Luật Hôn nhân và gia đình 1959 đã đặt nền móng cho chế độ một vợ một chồng.
• Luật năm 1986: Tiếp tục khẳng định tại Điều 1 Luật Hôn nhân và gia đình 1986 về việc xây dựng gia đình dân chủ, hòa thuận.
• Luật năm 2000: Duy trì nguyên tắc này tại khoản 1 Điều 2 Luật Hôn nhân và Gia đình 2000.

Chung sống với 2 vợ trước năm 1960 có hợp pháp?

Để trả lời câu hỏi này, cần xác định mốc thời gian quan trọng là ngày 13/01/1960 - ngày Luật Hôn nhân và gia đình 1959 chính thức có hiệu lực tại miền Bắc. Trước thời điểm này, do chưa có luật điều chỉnh cụ thể về chế độ một vợ một chồng trên phạm vi cả nước, nhiều quan hệ đa thê vẫn tồn tại theo phong tục tập quán.

Tuy nhiên, kể từ khi Luật 1959 có hiệu lực, Điều 5 Luật Hôn nhân và gia đình 1959 đã nghiêm cấm người đang có vợ, có chồng kết hôn với người khác. Điều này đồng nghĩa với việc pháp luật không thừa nhận việc xác lập thêm quan hệ hôn nhân mới nếu đã có vợ/chồng hợp pháp.

Đối với những trường hợp đã lấy 2 vợ từ trước năm 1960, pháp luật có những cách xử lý đặc thù tùy theo vùng miền và đối tượng:

1. Trường hợp cán bộ, bộ đội tập kết

Một giai đoạn lịch sử đặc biệt là khi cán bộ, bộ đội miền Nam tập kết ra Bắc. Nhiều người đã có vợ ở miền Nam nhưng do hoàn cảnh chiến tranh chia cắt, họ đã lấy vợ khác ở miền Bắc. Để giải quyết tình trạng này, Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Thông tư 60/TATC năm 1978 với tinh thần nhân văn:

• Nếu cả hai người vợ đều mong muốn sum họp, Tòa án khuyên họ tự bàn bạc, thu xếp ổn thỏa cuộc sống gia đình.
• Nếu người vợ miền Nam yêu cầu chung sống, dẫn đến tình trạng một chồng hai vợ, Tòa án xác định quyền lợi của cả hai người vợ đều hợp pháp và cần được bảo vệ.

2. Khu vực dân tộc thiểu số

Tại các vùng dân tộc thiểu số, nơi phong tục tập quán còn nặng nề, pháp luật cho phép căn cứ vào tình hình cụ thể để có những quy định riêng biệt, nhưng phải được Ủy ban Thường vụ Quốc hội phê chuẩn (theo Điều 35 Luật Hôn nhân và gia đình 1959).

Hệ quả pháp lý của việc vi phạm chế độ một vợ, một chồng hiện nay

Tại thời điểm năm 2021, việc vi phạm chế độ một vợ một chồng không chỉ bị xã hội lên án mà còn phải chịu những chế tài nghiêm khắc của pháp luật. Theo quy định tại khoản 1 Điều 59 Nghị định 82/2020/NĐ-CP, hành vi đang có vợ hoặc đang có chồng mà chung sống như vợ chồng với người khác có thể bị phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng.

Nghiêm trọng hơn, nếu hành vi này gây hậu quả làm cho quan hệ hôn nhân của một hoặc hai bên dẫn đến ly hôn hoặc đã bị xử phạt hành chính mà còn vi phạm, người vi phạm có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội vi phạm chế độ một vợ, một chồng với mức hình phạt cao nhất lên đến 03 năm tù.

Tóm lại: Pháp luật Việt Nam luôn tôn trọng và bảo vệ chế độ một vợ một chồng kể từ ngày 13/01/1960. Những trường hợp đa thê xác lập trước mốc thời gian này được xem xét dựa trên các hướng dẫn đặc thù của từng giai đoạn lịch sử và vùng miền để đảm bảo tính thấu tình đạt lý.

Nếu bạn đang gặp vướng mắc về các thủ tục xác nhận quan hệ hôn nhân hoặc tranh chấp gia đình, hãy liên hệ ngay với các chuyên gia pháp lý để được tư vấn chi tiết.