Trong bối cảnh cơn sốt tiền mã hóa (cryptocurrency) bùng nổ mạnh mẽ vào đầu năm 2021, Bitcoin đã trở thành tâm điểm thu hút hàng triệu nhà đầu tư tại Việt Nam với kỳ vọng đổi đời nhanh chóng. Tuy nhiên, đằng sau những con số lợi nhuận nhảy múa trên màn hình điện thoại là một thực tế pháp lý đầy nghiệt ngã. Nhiều nhà đầu tư đã phải nếm trái đắng khi mất trắng hàng tỷ đồng nhưng lại bị Tòa án từ chối thụ lý đơn khởi kiện. Vậy đâu là nguyên nhân gốc rễ của vấn đề này?

Bitcoin có phải là tài sản? Lời giải từ Bộ luật Dân sự 2015

Để một tranh chấp được Tòa án xem xét giải quyết, đối tượng của tranh chấp đó trước hết phải được pháp luật công nhận là tài sản. Đây chính là rào cản lớn nhất đối với những người đang nắm giữ Bitcoin. Theo quy định tại Điều 105 Bộ luật Dân sự 2015, tài sản bao gồm vật, tiền, giấy tờ có giá và quyền tài sản.

Dưới lăng kính pháp lý tại thời điểm năm 2021, Bitcoin hoàn toàn nằm ngoài các danh mục này:

• Không phải là tiền: Căn cứ Điều 16 và Điều 17 Luật Ngân hàng Nhà nước Việt Nam 2010, chỉ có tiền đồng Việt Nam (VND) mới là phương tiện thanh toán hợp pháp. Bitcoin không phải là ngoại tệ, cũng không phải đối tượng ngoại hối.
• Không phải là vật: Bitcoin chỉ tồn tại dưới dạng các dòng mã kỹ thuật số, không có hình thái vật chất hữu hình để con người có thể chiếm hữu hay định đoạt theo cách thông thường.
• Không phải là giấy tờ có giá: Nó không đáp ứng các tiêu chuẩn về chứng khoán hay công cụ chuyển nhượng do Nhà nước quy định.
• Không phải là quyền tài sản: Theo Điều 115 Bộ luật Dân sự 2015, quyền tài sản phải trị giá được bằng tiền. Vì Bitcoin chưa được công nhận là tài sản, nên các quyền phát sinh từ nó cũng không có cơ sở pháp lý để xác lập.

Tại sao các giao dịch Bitcoin thường bị tuyên vô hiệu?

Nhiều người cho rằng dù không phải tài sản, nhưng họ có hợp đồng mua bán, vay mượn rõ ràng thì vẫn có thể kiện. Tuy nhiên, thực tế lại phức tạp hơn nhiều. Để một giao dịch dân sự có hiệu lực, điểm c khoản 1 Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015 yêu cầu mục đích và nội dung giao dịch không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.

Hiện nay, Chính phủ đã có nhiều văn bản chỉ đạo, điển hình là Chỉ thị 10/CT-TTg, yêu cầu các cơ quan chức năng tăng cường quản lý, ngăn chặn các giao dịch tiền ảo. Do đó, khi xảy ra tranh chấp, Tòa án thường nhận định các giao dịch này có đối tượng không hợp pháp, dẫn đến việc tuyên bố hợp đồng vô hiệu. Khi hợp đồng vô hiệu, các bên chỉ hoàn trả cho nhau những gì đã nhận, nhưng việc định giá Bitcoin để hoàn trả lại là một bài toán không có lời giải pháp lý chính thống.

Thực tế tố tụng: Khi Tòa án từ chối thụ lý đơn khởi kiện

Căn cứ Điều 26 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Tòa án chỉ có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp về quyền sở hữu tài sản hoặc các giao dịch dân sự hợp pháp. Vì Bitcoin không được coi là tài sản, các yêu cầu khởi kiện đòi lại Bitcoin dưới hình thức đòi lại tài sản thường bị Tòa án trả lại đơn ngay từ bước xem xét ban đầu.

Thực tế đã ghi nhận nhiều trường hợp nhà đầu tư bị lừa đảo qua các sàn đa cấp tiền ảo, hoặc bị đối tác chiếm đoạt ví Bitcoin. Khi tìm đến cơ quan công quyền, họ nhận được câu trả lời rằng không có căn cứ để thụ lý vì đối tượng tranh chấp không tồn tại trong quy định của pháp luật Việt Nam. Điều này đẩy nhà đầu tư vào tình cảnh "trắng tay" hoàn toàn dù có đầy đủ bằng chứng về việc chuyển tiền.

Rủi ro kép: Vừa mất tiền, vừa đối mặt với án phạt

Không chỉ không được bảo vệ, người tham gia giao dịch Bitcoin còn có nguy cơ trở thành đối tượng bị xử lý pháp luật. Theo điểm d khoản 6 Điều 26 Nghị định 88/2019/NĐ-CP, hành vi sử dụng các phương tiện thanh toán không hợp pháp có thể bị phạt tiền lên đến 100.000.000 đồng.

Nghiêm trọng hơn, nếu hành vi này được xác định là gây thiệt hại lớn cho nền kinh tế hoặc tái phạm, cá nhân có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 206 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017). Hình phạt cao nhất có thể lên đến nhiều năm tù giam, tùy thuộc vào mức độ thiệt hại gây ra.

Lời khuyên từ chuyên gia: Trong giai đoạn thị trường tiền ảo còn sơ khai và thiếu vắng sự quản lý của Nhà nước như hiện nay, nhà đầu tư cần tỉnh táo trước những lời hứa hẹn lợi nhuận khủng. Hãy nhớ rằng, khi bạn bước chân vào một cuộc chơi không có luật lệ bảo vệ, rủi ro lớn nhất không phải là giá Bitcoin giảm, mà là việc bạn hoàn toàn không có quyền đòi lại những gì thuộc về mình trước pháp luật.