Ngày 14/06/2019, Quốc hội đã chính thức thông qua Luật Thi hành án hình sự 2019 với nhiều thay đổi mang tính đột phá, thể hiện rõ chính sách nhân đạo và tôn trọng quyền con người của Nhà nước Việt Nam. So với quy định cũ, luật mới không chỉ siết chặt kỷ luật mà còn mở rộng đáng kể các quyền lợi thiết thực cho người đang chấp hành án phạt tù.

1. Giám định y khoa bắt buộc đối với người bị bệnh nặng

Một trong những điểm mới đáng chú ý nhất tại Điều 25 Luật Thi hành án hình sự 2019 là quy định về việc trưng cầu giám định y khoa. Trước đây, việc xác định tình trạng sức khỏe của người được tạm đình chỉ chấp hành án thường gặp khó khăn do thiếu quy trình cụ thể.

Hiện nay, nếu người được tạm đình chỉ có dấu hiệu mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức, cơ quan chức năng phải đề nghị trưng cầu giám định pháp y tâm thần. Tùy vào kết quả giám định, người đó sẽ được đưa đi chữa bệnh bắt buộc hoặc tiếp tục tạm đình chỉ. Đặc biệt, kinh phí giám định sẽ do ngân sách Nhà nước chi trả thông qua cơ quan thi hành án hình sự, giúp giảm bớt gánh nặng tài chính cho gia đình phạm nhân.

2. Danh mục quyền và nghĩa vụ của phạm nhân được mở rộng

Lần đầu tiên, các quyền cơ bản của phạm nhân được luật hóa một cách chi tiết tại Điều 27 Luật Thi hành án hình sự 2019. Phạm nhân không chỉ là người chịu hình phạt mà còn là đối tượng được bảo vệ về tính mạng, sức khỏe và danh dự.

• Quyền được bảo vệ: Được đảm bảo an toàn thân thể, tài sản và tôn trọng nhân phẩm.
• Quyền được chăm sóc: Đảm bảo chế độ ăn, ở, mặc, y tế và sinh hoạt văn hóa, thể thao.
• Quyền tiếp cận thông tin: Được phổ biến pháp luật, nội quy cơ sở giam giữ và gửi/nhận thư từ, tài liệu.
• Quyền lao động và học nghề: Đây là quyền lợi quan trọng giúp phạm nhân tái hòa nhập cộng đồng sau khi mãn hạn tù.

3. Quy trình kiểm tra thân thể nghiêm ngặt và kín đáo

Theo Điều 28 Luật Thi hành án hình sự 2019, việc tiếp nhận phạm nhân phải đi kèm với kiểm tra thân thể để loại bỏ các đồ vật cấm như vũ khí, ma túy, thiết bị điện tử hay tiền mặt. Tuy nhiên, luật cũng nhấn mạnh tính riêng tư: cán bộ nam kiểm tra nam, cán bộ nữ kiểm tra nữ và phải thực hiện tại nơi kín đáo, tránh làm nhục hình hoặc xâm phạm danh dự người chấp hành án.

4. Chế độ giam giữ riêng cho người đồng tính và chuyển giới

Đây là bước tiến văn minh được quy định tại khoản 2 Điều 30 Luật Thi hành án hình sự 2019. Ngoài các đối tượng như phụ nữ, người dưới 18 tuổi, người nước ngoài... thì phạm nhân là người đồng tính, người chuyển đổi giới tính hoặc chưa xác định rõ giới tính có thể được bố trí giam giữ riêng. Quy định này nhằm đảm bảo an toàn và phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của phạm nhân.

5. Thân nhân được gửi tiền cho phạm nhân qua đường bưu điện

Thay vì phải gặp trực tiếp mới được đưa tiền lưu ký như trước, Điều 51 Luật Thi hành án hình sự 2019 cho phép thân nhân gửi tiền và quà qua đường bưu chính (không quá 02 lần/tháng). Số tiền này sẽ được cơ sở giam giữ quản lý và phạm nhân sử dụng thông qua sổ lưu ký để mua nhu yếu phẩm tại căng tin, giúp giảm bớt khó khăn cho các gia đình ở xa.

6. Cơ hội rút ngắn hết thời hạn thử thách án treo

Tại Điều 89 Luật Thi hành án hình sự 2019, quy định về rút ngắn thời gian thử thách đối với người hưởng án treo đã được cụ thể hóa. Nếu người chấp hành án có nhiều tiến bộ, đã qua 1/2 thời gian thử thách và thời gian còn lại không quá 01 tháng, Tòa án có thể quyết định rút ngắn hết thời gian thử thách còn lại, tạo điều kiện cho họ sớm trở lại đời sống bình thường.

7. Lần đầu quy định về thi hành án với pháp nhân thương mại

Để tương thích với Bộ luật hình sự 2015, luật mới đã dành riêng Chương XI để quy định về thi hành án đối với pháp nhân thương mại. Các doanh nghiệp vi phạm phải công bố thông tin thi hành án trên trang điện tử và niêm yết tại trụ sở, đồng thời chịu sự giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý Nhà nước theo quy định tại Điều 160 và các điều khoản liên quan.

Luật Thi hành án hình sự 2019 có hiệu lực từ ngày 01/01/2020, hứa hẹn sẽ tạo ra môi trường cải tạo nhân văn, công bằng và hiệu quả hơn.