Quyền tự do thân thể là một trong những quyền cơ bản và quan trọng nhất của con người được Hiến pháp và pháp luật bảo vệ. Tuy nhiên, trong thực tế đời sống, không ít trường hợp ranh giới giữa việc thực thi công vụ, bảo vệ quyền lợi cá nhân và hành vi vi phạm pháp luật trở nên mong manh. Hành vi bắt, giữ hoặc giam người trái phép không chỉ xâm phạm nghiêm trọng đến quyền tự do cá nhân mà còn có thể dẫn đến những hậu quả pháp lý nặng nề đối với người thực hiện.

Thế nào là bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật?

Theo tinh thần của pháp luật hình sự và tố tụng hình sự Việt Nam năm 2020, bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật được hiểu là hành vi tước đoạt tự do thân thể của người khác mà không có căn cứ pháp luật, không đúng thẩm quyền hoặc không tuân thủ các trình tự, thủ tục do pháp luật quy định.

Cụ thể, tính "trái pháp luật" được thể hiện qua các khía cạnh sau:

• Không có căn cứ: Bắt người khi không có lệnh của cơ quan có thẩm quyền, không thuộc trường hợp phạm tội quả tang hoặc đang bị truy nã theo quy định tại Chương VII Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015.
• Sai thẩm quyền: Người thực hiện việc bắt, giữ không phải là người có chức năng, nhiệm vụ theo quy định của pháp luật.
• Sai thủ tục: Có lệnh bắt nhưng không đọc lệnh, không có người chứng kiến, hoặc bắt giữ vào những thời điểm, địa điểm mà pháp luật cấm (trừ trường hợp khẩn cấp).
• Quá thời hạn: Giữ người quá thời hạn tạm giữ, tạm giam mà không có quyết định gia hạn hoặc lệnh phóng thích của cơ quan có thẩm quyền.

Hành vi này không chỉ giới hạn ở những người có chức vụ, quyền hạn trong các cơ quan tố tụng mà còn bao gồm cả các cá nhân bình thường tự ý khống chế, giam cầm người khác vì mâu thuẫn cá nhân, đòi nợ hoặc các mục đích khác.

Khung hình phạt đối với tội bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật

Tại thời điểm năm 2020, tội danh này được điều chỉnh trực tiếp bởi Điều 157 Bộ luật Hình sự 2015 (đã được sửa đổi, bổ sung bởi khoản 30 Điều 1 Luật sửa đổi Bộ luật Hình sự 2017). Cụ thể các mức hình phạt như sau:

1. Khung hình phạt cơ bản

1. Người nào bắt, giữ hoặc giam người trái pháp luật, nếu không thuộc trường hợp quy định tại Điều 153 và Điều 377 của Bộ luật này, thì bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

2. Khung hình phạt tăng nặng (Phạt tù từ 02 năm đến 07 năm)

Áp dụng đối với các trường hợp có tình tiết định khung tăng nặng như:

• Phạm tội có tổ chức;
• Lợi dụng chức vụ, quyền hạn để thực hiện hành vi;
• Đối với người đang thi hành công vụ;
• Phạm tội đối với người dưới 18 tuổi, phụ nữ mà biết là có thai, người già yếu;
• Gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của nạn nhân với tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 31% đến 60%.

3. Khung hình phạt cao nhất (Phạt tù từ 05 năm đến 12 năm)

Đây là mức phạt nghiêm khắc nhất dành cho những hành vi gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng:

• Làm người bị bắt, giữ, giam chết hoặc tự sát;
• Tra tấn, đối xử hoặc trừng phạt tàn bạo, vô nhân đạo, hạ nhục nhân phẩm nạn nhân;
• Gây thương tích hoặc tổn hại sức khỏe với tỷ lệ tổn thương cơ thể từ 61% trở lên.

Ngoài ra, người phạm tội còn có thể bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

Lời khuyên pháp lý để tránh vi phạm vô ý

Trong thực tế, nhiều người vì nôn nóng đòi nợ hoặc tự ý bắt giữ kẻ trộm mà vô tình phạm vào tội danh này. Cần lưu ý rằng, ngay cả khi đối phương có lỗi (như nợ tiền không trả), bạn cũng không được phép tự ý bắt giữ, nhốt họ để gây áp lực. Hành động đúng đắn nhất là trình báo cơ quan Công an hoặc khởi kiện ra Tòa án để được giải quyết theo đúng quy định của pháp luật.

Đối với những người thực thi công vụ, việc nắm vững các quy định tại Điều 109 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015 về các biện pháp ngăn chặn là yêu cầu bắt buộc để đảm bảo hoạt động tố tụng đúng pháp luật, tránh việc lạm quyền dẫn đến truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 377 Bộ luật Hình sự 2015.

Nếu bạn hoặc người thân đang gặp phải các vấn đề pháp lý liên quan đến việc bắt giữ người, hãy liên hệ ngay với các chuyên gia pháp lý để được tư vấn và bảo vệ quyền lợi hợp pháp.