Hình ảnh minh họa cho cuộc chiến pháp lý chống lại tín dụng đen (Ảnh minh họa)

Trong những năm gần đây, sự bùng nổ của các ứng dụng vay tiền trực tuyến (App vay tiền) và các tổ chức "tín dụng đen" đã gây ra nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho xã hội. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp cho vay lãi cao đều bị xử lý hình sự. Ranh giới giữa một giao dịch dân sự thông thường và một tội phạm hình sự nằm ở những con số định lượng cụ thể được quy định tại Điều 201 Bộ luật Hình sự 2015.

1. Ranh giới mong manh giữa giao dịch dân sự và tội phạm hình sự

Theo quy định tại Điều 468 Bộ luật Dân sự 2015, lãi suất vay do các bên thỏa thuận nhưng không được vượt quá 20%/năm của khoản tiền vay. Nếu các bên thỏa thuận lãi suất vượt quá mức này, thì phần lãi suất vượt quá không có hiệu lực pháp luật.

Tuy nhiên, để chạm ngưỡng hình sự, hành vi cho vay phải thỏa mãn đồng thời hai điều kiện định lượng tại khoản 1 Điều 201:

• Về lãi suất: Phải gấp từ 05 lần trở lên mức lãi suất cao nhất quy định trong Bộ luật Dân sự (tức là từ 100%/năm trở lên).
• Về thu lợi bất chính: Phải thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng trở lên hoặc đã bị xử phạt vi phạm hành chính/kết án về tội này mà còn vi phạm.

"Người nào trong giao dịch dân sự mà cho vay với lãi suất gấp 05 lần trở lên của mức lãi suất cao nhất quy định trong Bộ luật dân sự, thu lợi bất chính từ 30.000.000 đồng đến dưới 100.000.000 đồng... thì bị phạt tiền từ 50.000.000 đồng đến 200.000.000 đồng hoặc phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm."

2. Cách tính "Số tiền thu lợi bất chính" - Chìa khóa định khung hình phạt

Đây là nội dung gây nhiều tranh cãi nhất trong thực tiễn xét xử cho đến khi Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP ra đời. Chuyên gia pháp lý cần lưu ý công thức tính thu lợi bất chính như sau:

Số tiền thu lợi bất chính = Tổng số tiền lãi thu được - Số tiền lãi tương ứng với mức lãi suất 20%/năm.

Ví dụ: Nếu một đối tượng cho vay 100 triệu đồng với lãi suất 150%/năm trong 1 năm. Tổng lãi thu về là 150 triệu. Lãi suất hợp pháp tối đa là 20 triệu. Vậy số tiền thu lợi bất chính là 130 triệu đồng. Với con số này, đối tượng sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo khoản 2 Điều 201 với khung hình phạt lên đến 03 năm tù giam.

3. Số phận của khoản tiền lãi và tư cách tố tụng của người vay

Một điểm đặc biệt trong các vụ án cho vay lãi nặng là tư cách của người vay. Theo Điều 4 Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP, người vay tham gia tố tụng với tư cách là người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan, chứ không phải là bị hại.

Về việc xử lý tiền lãi, pháp luật quy định rất nghiêm khắc tại Điều 5 của Nghị quyết này:

• Tịch thu sung quỹ nhà nước: Khoản tiền gốc dùng để cho vay và khoản tiền lãi tương ứng mức lãi suất 20%/năm (vì đây là công cụ phạm tội).
• Trả lại cho người vay: Khoản tiền thu lợi bất chính (phần lãi vượt quá 20%) mà người vay đã thực tế nộp cho đối tượng. Tuy nhiên, nếu người vay dùng tiền đó để đánh bạc hoặc phạm pháp thì khoản này cũng bị tịch thu sung quỹ.

4. Cảnh báo về các thủ đoạn "Tín dụng đen" công nghệ cao

Hiện nay, các đối tượng thường lách luật bằng cách không ghi lãi suất cao trên hợp đồng mà chuyển sang các hình thức như: phí dịch vụ, phí tư vấn, phí phạt chậm trả... hoặc cắt lãi trực tiếp vào tiền gốc. Tuy nhiên, theo hướng dẫn tại khoản 2 Điều 2 Nghị quyết 01/2021/NQ-HĐTP, tất cả các khoản thu trái pháp luật này đều được tính vào số tiền thu lợi bất chính để xem xét trách nhiệm hình sự.

Hơn nữa, nếu các đối tượng có hành vi dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực để đòi nợ, họ còn có thể bị truy cứu thêm về các tội danh khác như: Tội cướp tài sản, Tội cưỡng đoạt tài sản hoặc Tội cố ý gây thương tích.

Lời khuyên từ chuyên gia

Người dân cần hết sức cảnh giác với các lời mời chào vay tiền "không cần thế chấp", "giải ngân trong 5 phút" trên mạng xã hội. Khi có nhu cầu tài chính, nên tìm đến các tổ chức tín dụng được cấp phép. Trong trường hợp đã lỡ vướng vào bẫy tín dụng đen, cần bình tĩnh thu thập chứng cứ (tin nhắn, lịch sử chuyển tiền, hợp đồng) và trình báo cơ quan công an để được bảo vệ theo đúng quy định của Bộ luật Hình sự.