Trong bối cảnh kinh tế hiện nay, nghĩa vụ thuế không chỉ là trách nhiệm tài chính mà còn là thước đo tính tuân thủ pháp luật của doanh nghiệp. Tuy nhiên, thực tế cho thấy vẫn tồn tại những kịch bản né thuế tinh vi, đẩy doanh nghiệp và những người điều hành vào vòng xoáy pháp lý nghiêm trọng. Vậy khi một công ty trốn thuế, ai sẽ là người phải chịu trách nhiệm chính trước pháp luật?

Những 'chiêu trò' trốn thuế phổ biến của doanh nghiệp hiện nay

Hành vi trốn thuế thường không diễn ra đơn lẻ mà được dàn dựng thông qua các nghiệp vụ kế toán phức tạp. Một trong những thủ đoạn phổ biến nhất là việc thiết lập các giao dịch 'ma' để xuất hóa đơn khống hoặc mua hóa đơn từ các công ty 'vỏ bọc'. Mục đích cuối cùng là nhằm hợp thức hóa chi phí đầu vào, từ đó giảm số thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế giá trị gia tăng phải nộp.

Bên cạnh đó, việc ghi giá trị trên hóa đơn thấp hơn thực tế giao dịch cũng là một vấn đề nhức nhối, đặc biệt trong các lĩnh vực như bất động sản, kinh doanh xe máy, ô tô hay dịch vụ lưu trú. Việc duy trì 'hai hệ thống sổ sách' – một để quản lý nội bộ và một để đối phó với cơ quan thuế – là hành vi vi phạm nghiêm trọng tính trung thực trong kế toán, dẫn đến việc kê khai sai lệch, làm thất thu ngân sách Nhà nước.

Ai là người chịu trách nhiệm khi doanh nghiệp vi phạm?

Theo quy định tại khoản 1 Điều 12 Luật Doanh nghiệp 2020, người đại diện theo pháp luật là cá nhân đại diện cho doanh nghiệp thực hiện các quyền và nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch của doanh nghiệp. Điều này đồng nghĩa với việc họ là người chịu trách nhiệm cao nhất về mọi hoạt động vận hành, bao gồm cả việc tuân thủ nghĩa vụ thuế.

"Người đại diện theo pháp luật của doanh nghiệp là cá nhân đại diện cho doanh nghiệp thực hiện các quyền và nghĩa vụ phát sinh từ giao dịch của doanh nghiệp, đại diện cho doanh nghiệp với tư cách người yêu cầu giải quyết việc dân sự, nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trước Trọng tài, Tòa án và các quyền, nghĩa vụ khác theo quy định của pháp luật."

Căn cứ theo Điều 13 của luật này, người đại diện phải thực hiện quyền và nghĩa vụ một cách trung thực và cẩn trọng. Nếu để xảy ra sai phạm gây thiệt hại, họ phải chịu trách nhiệm cá nhân. Tuy nhiên, không chỉ có người đại diện, các cá nhân trực tiếp tham gia vào quá trình gian lận như kế toán trưởng hoặc những người có thẩm quyền phê duyệt chứng từ sai phạm cũng không thể đứng ngoài vòng pháp luật.

Chế tài nghiêm khắc đối với tội trốn thuế

Pháp luật Việt Nam quy định các mức xử lý rất nặng đối với hành vi trốn thuế, từ xử phạt hành chính đến truy cứu trách nhiệm hình sự. Theo Điều 200 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), mức phạt được phân định rõ ràng cho cả cá nhân và pháp nhân thương mại:

Đối với cá nhân:

• Mức độ cơ bản: Trốn thuế từ 100 triệu đến dưới 300 triệu đồng có thể bị phạt tiền đến 500 triệu đồng hoặc phạt tù từ 03 tháng đến 01 năm.
• Mức độ nghiêm trọng: Nếu số tiền trốn thuế từ 01 tỷ đồng trở lên, hình phạt có thể lên đến 07 năm tù giam và phạt tiền tới 4,5 tỷ đồng.

Đối với pháp nhân thương mại:

• Doanh nghiệp có thể bị phạt tiền từ 300 triệu đồng đến 10 tỷ đồng tùy theo quy mô sai phạm.
• Đặc biệt, pháp nhân có thể bị đình chỉ hoạt động vĩnh viễn nếu gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng đến an ninh, trật tự xã hội hoặc môi trường mà không có khả năng khắc phục.

Việc hiểu rõ trách nhiệm pháp lý không chỉ giúp người điều hành doanh nghiệp tránh được những rủi ro đáng tiếc mà còn góp phần xây dựng một môi trường kinh doanh minh bạch và bền vững.