Tại Việt Nam, doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) đã và đang trở thành xương sống của nền kinh tế khi chiếm hơn 97% tổng số doanh nghiệp, đóng góp khoảng 40% GDP. Tuy nhiên, đi kèm với sự phát triển là sự gia tăng các tranh chấp kinh doanh, đặc biệt là các giao dịch có yếu tố nước ngoài. Đối với SME, việc lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là bài toán sinh tồn về dòng tiền.

SME và bài toán "sống còn" về dòng tiền khi xảy ra tranh chấp

Theo quy định tại Điều 5 Nghị định 80/2021/NĐ-CP về tiêu chí xác định doanh nghiệp nhỏ và vừa, các đơn vị này thường có quy mô vốn và lao động giới hạn. Đặc thù này khiến SME dễ rơi vào tình trạng thiếu hụt dòng tiền nếu phải theo đuổi các vụ kiện kéo dài nhiều năm tại Tòa án.

Thực tế cho thấy, SME thường ít chú trọng xây dựng bộ phận pháp chế nội bộ. Khi tranh chấp phát sinh, họ rơi vào thế bị động. Việc phải phân tán nguồn lực tài chính để tham gia tố tụng dài hơi có thể dẫn đến nguy cơ mất thanh khoản, ảnh hưởng trực tiếp đến chuỗi cung ứng và vận hành của doanh nghiệp.

Tại sao Trọng tài thương mại là "cứu cánh" cho doanh nghiệp nhỏ?

Nhiều doanh nghiệp vẫn lầm tưởng Trọng tài thương mại chỉ dành cho các tập đoàn lớn. Tuy nhiên, dưới góc nhìn thực tiễn, đây lại là phương thức giúp SME tối ưu hóa thời gian và chi phí cơ hội.

Tính chung thẩm và tốc độ giải quyết

Điểm khác biệt lớn nhất so với Tòa án chính là tính chung thẩm. Theo quy định tại khoản 5 Điều 61 Luật Trọng tài thương mại 2010:

"Phán quyết trọng tài là chung thẩm và có hiệu lực kể từ ngày ban hành."

Điều này đồng nghĩa với việc SME không phải trải qua nhiều cấp xét xử (sơ thẩm, phúc thẩm) như tại Tòa án, giúp vụ việc được khép lại nhanh chóng, tạo điều kiện cho doanh nghiệp sớm thu hồi tài sản hoặc giải phóng các khoản nợ đọng.

Khả năng thi hành phán quyết quốc tế

Trong các giao dịch xuyên biên giới, phán quyết của Trọng tài Việt Nam có lợi thế cực lớn nhờ Công ước New York 1958. Phán quyết có thể được công nhận và cho thi hành tại hơn 170 quốc gia thành viên. Đây là "tấm vé thông hành" giúp SME tự tin hơn khi ký kết hợp đồng với các đối tác nước ngoài mà không quá lo ngại về rào cản hệ thống tư pháp địa phương.

Những trường hợp SME cần thận trọng khi chọn Trọng tài

Dù có nhiều ưu điểm, nhưng Luật Trọng tài thương mại 2010 cũng đặt ra những yêu cầu khắt khe về thủ tục mà SME cần lưu ý:

• Áp lực chi phí ban đầu: Khác với án phí Tòa án có thể được nộp theo giai đoạn, phí trọng tài thường phải nộp một lần dựa trên giá trị tranh chấp. Với các SME đang gặp khó khăn về dòng tiền, đây có thể là một rào cản tài chính đáng kể.
• Kiến thức về thỏa thuận trọng tài: Nếu thỏa thuận trọng tài bị vô hiệu hoặc không thể thực hiện được do soạn thảo sai sót, doanh nghiệp sẽ rơi vào cảnh "tiền mất tật mang" khi Hội đồng trọng tài đình chỉ giải quyết và các bên lại phải quay về Tòa án.

Lời khuyên từ chuyên gia: SME nên chủ động dự phòng rủi ro bằng cách tham khảo các điều khoản trọng tài mẫu của các trung tâm uy tín như VIAC và trích lập quỹ dự phòng tài chính cho các tranh chấp tiềm tàng. Việc hiểu rõ luật chơi ngay từ đầu sẽ giúp doanh nghiệp biến Trọng tài thành công cụ bảo vệ lợi ích hiệu quả thay vì một gánh nặng chi phí.