Trong đời sống pháp lý, việc một cá nhân phải chấp hành án phạt tù thường đi kèm với việc hạn chế một số quyền tự do. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu quyền được xây dựng gia đình - một trong những quyền con người cơ bản nhất - có bị tước bỏ hoàn toàn khi một người bước chân vào cánh cửa trại giam? Dưới góc độ pháp lý tại thời điểm tháng 12/2020, vấn đề này bộc lộ những điểm giao thoa phức tạp giữa quyền con người và thực tế thi hành án.

Phạm nhân có bị tước quyền kết hôn theo quy định của Bộ luật Hình sự?

Trước hết, cần khẳng định rằng việc đi tù không đồng nghĩa với việc mất đi tư cách công dân hay toàn bộ quyền con người. Theo quy định tại Điều 44 Bộ luật Hình sự 2015, công dân Việt Nam bị kết án phạt tù chỉ bị tước một số quyền cụ thể sau đây:

"1. Công dân Việt Nam bị kết án phạt tù về tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội phạm khác trong những trường hợp do Bộ luật này quy định, thì bị tước một hoặc một số quyền công dân sau đây:

a) Quyền ứng cử đại biểu cơ quan quyền lực Nhà nước;

b) Quyền làm việc trong các cơ quan nhà nước và quyền phục vụ trong lực lượng vũ trang nhân dân."

Như vậy, đối chiếu với quy định trên, quyền đăng ký kết hôn không nằm trong danh sách các quyền bị tước bỏ. Điều này có nghĩa là về mặt nguyên tắc, người đang chấp hành án phạt tù vẫn giữ nguyên quyền được kết hôn nếu đáp ứng đủ các điều kiện luật định.

Điều kiện kết hôn đối với người đang đi tù

Để có thể đăng ký kết hôn, phạm nhân vẫn phải tuân thủ đầy đủ các điều kiện quy định tại Điều 8 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, bao gồm:

• Nam từ đủ 20 tuổi trở lên, nữ từ đủ 18 tuổi trở lên;
• Việc kết hôn do nam và nữ tự nguyện quyết định;
• Không bị mất năng lực hành vi dân sự;
• Không thuộc các trường hợp cấm kết hôn (như kết hôn giả tạo, đang có vợ/chồng, kết hôn cận huyết...).

Pháp luật về hôn nhân cũng không có bất kỳ điều khoản nào cấm người đang chấp hành án phạt tù kết hôn. Do đó, về mặt lý thuyết, họ hoàn toàn có quyền thiết lập quan hệ vợ chồng hợp pháp.

Nghịch lý từ thủ tục hành chính: Tại sao 'được phép' nhưng lại 'không thể'?

Mặc dù quyền kết hôn được bảo vệ, nhưng khi đi vào thực tế thực hiện thủ tục hành chính, phạm nhân lại đối mặt với những rào cản gần như không thể vượt qua. Điều này xuất phát từ quy định về trình tự, thủ tục đăng ký hộ tịch.

Cụ thể, theo quy định tại Điều 18 Luật Hộ tịch 2014 và được hướng dẫn chi tiết tại khoản 5 Điều 3 Thông tư 04/2020/TT-BTP:

"Khi trả kết quả đăng ký kết hôn, đăng ký lại kết hôn, cả hai bên nam, nữ phải có mặt..."

Đây chính là nút thắt pháp lý lớn nhất. Một người đang bị giam giữ trong trại giam không thể tự ý rời khỏi nơi quản lý để đến Ủy ban nhân dân cấp xã thực hiện việc ký vào Sổ hộ tịch và Giấy chứng nhận kết hôn.

Vấn đề trích xuất phạm nhân và giới hạn của pháp luật thi hành án

Nhiều người đặt câu hỏi: Liệu có thể trích xuất phạm nhân ra ngoài để đi đăng ký kết hôn hay không? Câu trả lời nằm ở Điều 40 Luật Thi hành án hình sự 2019. Theo đó, việc trích xuất phạm nhân chỉ được thực hiện trong các trường hợp phục vụ hoạt động điều tra, truy tố, xét xử; khám bệnh, chữa bệnh hoặc vì lý do nhân đạo đặc biệt khác.

Hiện nay, việc đăng ký kết hôn chưa được coi là một trong những căn cứ để thực hiện trích xuất phạm nhân. Đồng thời, cơ quan đăng ký hộ tịch cũng không có thẩm quyền và chức năng đến tận trại giam để tổ chức đăng ký kết hôn cho phạm nhân (trừ một số trường hợp đặc biệt liên quan đến người ốm yếu, già yếu không thể đi lại được, nhưng phạm nhân lại thuộc diện quản lý nghiêm ngặt của Bộ Công an).

Lời kết và lời khuyên pháp lý

Tóm lại, tính đến cuối năm 2020, pháp luật Việt Nam không cấm người đang đi tù kết hôn, nhưng lại chưa có cơ chế thực thi hữu hiệu để họ thực hiện quyền này trong thời gian chấp hành án. Sự mâu thuẫn giữa quyền nội dung (được kết hôn) và quyền hình thức (thủ tục có mặt trực tiếp) khiến việc đăng ký kết hôn khi đang ở trong tù trở nên bất khả thi trên thực tế.

Đối với những trường hợp này, giải pháp khả dĩ nhất là chờ đợi cho đến khi chấp hành xong hình phạt tù hoặc được đặc xá, tha tù trước thời hạn để thực hiện quyền lợi chính đáng của mình. Nếu có những vướng mắc sâu hơn về tài sản hoặc con cái trong giai đoạn này, quý độc giả nên tham khảo ý kiến của luật sư để có phương án bảo vệ quyền lợi tốt nhất.