Trong tâm thức của người Việt, đốt vàng mã từ lâu đã trở thành một phong tục tập quán gắn liền với các dịp lễ Tết, giỗ chạp. Quan niệm "trần sao âm vậy" khiến nhiều người tin rằng việc gửi gắm những vật dụng bằng giấy xuống cõi âm là cách để bày tỏ lòng hiếu thảo và sự quan tâm đến người đã khuất. Tuy nhiên, trong bối cảnh xã hội hiện đại, tục lệ này đang đối mặt với nhiều ý kiến trái chiều về sự lãng phí, ô nhiễm môi trường và đặc biệt là các quy định pháp lý nghiêm ngặt nhằm đảm bảo an toàn phòng chống cháy nổ.

Nghi lễ thờ cúng tổ tiên là nét đẹp văn hóa nhưng cần thực hiện văn minh (ảnh minh họa)

Đốt vàng mã: Nét đẹp tâm linh hay hủ tục gây lãng phí?

Thực tế cho thấy, việc đốt vàng mã hiện nay đã có nhiều biến tướng. Không chỉ dừng lại ở tiền vàng, quần áo giấy đơn giản, nhiều gia đình còn sắm sửa cả nhà lầu, xe hơi, điện thoại đời mới, thậm chí là cả người hầu bằng giấy với chi phí lên tới hàng triệu, hàng chục triệu đồng. Sự phô trương này không chỉ gây lãng phí nguồn lực kinh tế cá nhân mà còn tiềm ẩn nguy cơ hỏa hoạn rất lớn, nhất là tại các khu dân cư đông đúc hoặc các di tích lịch sử có nhiều vật liệu dễ cháy.

Bên cạnh đó, khói bụi từ việc đốt một lượng lớn đồ mã gây ô nhiễm không khí nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe của người thực hiện và cộng đồng xung quanh. Chính vì vậy, việc điều chỉnh hành vi này bằng các quy định pháp luật là điều vô cùng cần thiết để duy trì nếp sống văn minh.

Quy định pháp luật về việc đốt vàng mã tại các cơ sở thờ tự

Tính đến thời điểm đầu năm 2019, pháp luật Việt Nam đã có những quy định cụ thể nhằm quản lý hoạt động đốt vàng mã, đặc biệt là tại các không gian công cộng và cơ sở tín ngưỡng. Cụ thể, tại Điều 15 Nghị định 158/2013/NĐ-CP, được sửa đổi, bổ sung bởi khoản 19 Điều 2 Nghị định 28/2017/NĐ-CP quy định như sau:

"1. Phạt cảnh cáo hoặc phạt tiền từ 200.000 đồng đến 500.000 đồng đối với hành vi thắp hương hoặc đốt vàng mã không đúng quy định của Ban tổ chức lễ hội, Ban quản lý di tích; ném, thả tiền xuống giếng, ao hồ; nói tục, xúc phạm tâm linh gây ảnh hưởng đến không khí trang nghiêm; xả rác bừa bãi làm mất vệ sinh môi trường trong khu vực lễ hội, di tích."

Như vậy, người dân cần lưu ý rằng hành vi đốt vàng mã chỉ bị xử phạt khi thực hiện không đúng nơi quy định tại các địa điểm tổ chức lễ hội hoặc di tích lịch sử - văn hóa. Đối với việc đốt vàng mã tại tư gia, hiện nay pháp luật chưa có quy định xử phạt hành chính trực tiếp về hành vi này, trừ trường hợp gây ra hỏa hoạn hoặc vi phạm các quy định về phòng cháy chữa cháy chung.

Khuyến cáo từ Giáo hội Phật giáo Việt Nam và xu hướng văn minh

Một bước ngoặt lớn trong việc thay đổi nhận thức của người dân là Công văn số 31/CV-HĐTS của Hội đồng Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam ban hành vào đầu năm 2018. Theo đó, Giáo hội đề nghị các cơ sở thờ tự Phật giáo hướng dẫn Phật tử loại bỏ tục đốt vàng mã tại các chùa, chiền. Đây được xem là một động thái mạnh mẽ nhằm trả lại sự thanh tịnh cho chốn thiền môn và hướng người dân đến những giá trị thực chất của đạo Phật là lòng thành kính và sự tiết kiệm.

Nhiều ngôi chùa hiện nay đã treo biển khuyến cáo người dân hạn chế đốt vàng mã (ảnh minh họa)

Các chuyên gia văn hóa cũng cho rằng, thay vì đổ tiền vào những vật dụng giấy rồi đem đốt, người dân có thể dùng số tiền đó để làm việc thiện, giúp đỡ người nghèo hoặc đóng góp cho các quỹ an sinh xã hội. Đó mới chính là cách "hồi hướng công đức" ý nghĩa nhất dành cho tổ tiên.

Lời khuyên để thực hiện nghi lễ an toàn và đúng luật

Để vừa giữ gìn được truyền thống, vừa đảm bảo đúng quy định của Nghị định 158/2013/NĐ-CP và Nghị định 28/2017/NĐ-CP, người dân nên thực hiện các biện pháp sau:

• Hạn chế số lượng: Chỉ nên đốt một lượng nhỏ mang tính tượng trưng, tránh mua sắm quá nhiều đồ mã kích thước lớn.
• Đốt đúng nơi quy định: Tại các chùa, đình, đền, luôn sử dụng lò đốt chuyên dụng do Ban quản lý cung cấp. Tuyệt đối không đốt ở gốc cây, chân tường di tích hoặc những nơi có biển cấm.
• Đảm bảo an toàn tại nhà: Khi hóa vàng tại gia đình, cần sử dụng thùng kim loại có nắp đậy, đặt ở nơi thông thoáng, cách xa các vật liệu dễ cháy và phải chờ lửa tắt hẳn mới rời đi.
• Thay đổi nhận thức: Dần chuyển sang các hình thức tưởng nhớ văn minh hơn như dâng hoa tươi, thắp nén tâm hương hoặc làm việc thiện nguyện.

Việc đốt vàng mã có trở nên văn minh hay không phụ thuộc rất lớn vào ý thức của mỗi cá nhân. Hãy để những nghi lễ tâm linh thực sự là sợi dây kết nối tình cảm giữa các thế hệ, thay vì trở thành gánh nặng cho xã hội và môi trường.