Trước những diễn biến phức tạp của tội phạm tài chính xuyên biên giới và yêu cầu hội nhập quốc tế ngày càng khắt khe, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam vừa công bố dự thảo Thông tư quy định về trình tự, thủ tục giám sát hoạt động phòng, chống rửa tiền trong lĩnh vực tiền tệ và hoạt động ngân hàng. Điểm nhấn chấn động và nhận được sự quan tâm đặc biệt từ giới tài chính chính là đề xuất đưa toàn bộ khách hàng VIP, khách hàng ưu tiên cùng đội ngũ lãnh đạo cấp cao của hệ thống ngân hàng vào diện giám sát rủi ro rửa tiền định kỳ.

Giám sát dựa trên rủi ro: Bước chuyển biến căn bản trong quản trị dòng tiền

Theo định hướng hiện đại hóa công tác thanh tra, giám sát ngân hàng, cơ chế quản lý không còn dừng lại ở việc kiểm tra hậu kiểm cứng nhắc mà chuyển dịch sang mô hình giám sát trên cơ sở rủi ro. Căn cứ theo tinh thần của Luật Phòng, chống rửa tiền 2022 và các văn bản hướng dẫn như Nghị định 19/2023/NĐ-CP, việc đánh giá nguy cơ rửa tiền phải được đo lường chính xác từ cấu trúc tổ chức đến quy mô dòng tiền dịch chuyển.

Cụ thể, theo dự thảo quy định tại khoản 2 Điều 10, cơ quan thanh tra giám sát sẽ thiết lập bộ chỉ tiêu chấm điểm rủi ro rửa tiền đối với từng tổ chức tín dụng. Trong đó, tiêu chí đánh giá rủi ro cấu trúc bao gồm:

• Mô hình quản trị và kiểm soát nội bộ: Rà soát toàn diện cơ cấu tổ chức, hiệu quả vận hành của bộ máy kiểm soát tuân thủ về phòng ngừa, ngăn chặn dòng tiền bất hợp pháp;
• Quy mô mạng lưới và thị phần: Đánh giá số lượng chi nhánh, phòng giao dịch, độ phủ sóng các điểm giao dịch trên toàn quốc và quốc tế;
• Độ lớn tài sản và dòng tiền luân chuyển: Tổng tài sản, số lượng tài khoản khách hàng, doanh số giao dịch thanh toán hàng ngày;
• Mối liên kết quốc tế và sở hữu chéo: Tình trạng giao dịch và vốn giữa công ty mẹ, công ty con, đối tác liên kết ở nước ngoài.

Tại sao danh sách lãnh đạo cấp cao ngân hàng bị "soi" đặc biệt?

Một trong những nội dung mang tính đột phá tại Phụ lục 01 kèm theo dự thảo Thông tư là yêu cầu tất cả các ngân hàng và tổ chức tài chính thuộc diện giám sát phải định kỳ báo cáo danh sách nhân sự cấp cao. Danh sách này bao gồm thành viên Hội đồng quản trị, Hội đồng thành viên, Ban kiểm soát, Ban Giám đốc từ Giám đốc khối đến Tổng Giám đốc.

Nội dung báo cáo chi tiết đến từng cá nhân, gồm:

• Họ và tên đầy đủ, ngày tháng năm sinh, quốc tịch;
• Chức vụ nắm giữ và phạm vi quyền hạn điều hành;
• Tỷ lệ sở hữu cổ phần hoặc vốn điều lệ trực tiếp và gián tiếp tại tổ chức tín dụng.

Thông tin này dự kiến phải gửi định kỳ vào ngày 15/10 hằng năm cho Ngân hàng Nhà nước, với thời kỳ thu thập số liệu kéo dài từ ngày 01/10 năm trước đến ngày 30/9 năm sau, hoặc đột xuất khi cơ quan quản lý có yêu cầu kiểm tra. Quy định này gắn liền với mục tiêu minh bạch hóa cấu trúc sở hữu, ngăn chặn tình trạng sở hữu chéo, thao túng ngân hàng đã được quán triệt nghiêm ngặt tại Luật Các tổ chức tín dụng 2024.

Khách VIP và khách hàng ưu tiên: Vì sao trở thành trọng tâm giám sát?

Bên cạnh đội ngũ quản trị cấp cao, phân khúc khách hàng cá nhân và tổ chức có tiềm lực tài chính lớn – thường được gọi là khách VIP hay khách hàng ưu tiên (Priority Banking) – cũng nằm trong tầm ngắm giám sát trọng điểm.

Theo khoản 2 Điều 10 của dự thảo, tiêu chí đánh giá rủi ro khách hàng sẽ căn cứ vào:

1. Tổng số lượng khách hàng đang duy trì tài khoản và sử dụng dịch vụ tại ngân hàng;
2. Số lượng khách hàng được phân loại ở mức rủi ro cao theo quy định chuyên ngành;
3. Khách hàng là cá nhân có ảnh hưởng chính trị (PEP) cùng người có liên quan;
4. Vị trí địa lý cư trú, hoạt động kinh doanh và các lĩnh vực ngành nghề nhạy cảm.

Đặc biệt, các ngân hàng thương mại sẽ phải lập bảng thống kê cụ thể số lượng khách hàng cá nhân VIP, khách hàng doanh nghiệp ưu tiên, tỷ trọng số lượng và giá trị tài sản/doanh số giao dịch so với toàn bộ danh mục khách hàng. Báo cáo này cũng được gửi định kỳ vào ngày 15/10 hằng năm. Khách VIP thường là nhóm khách hàng thực hiện các giao dịch chuyển tiền giá trị lớn, đầu tư các danh mục tài sản phức tạp, do đó việc giám sát rủi ro là hoàn toàn cần thiết để ngăn chặn nguy cơ bị các đối tượng tội phạm lợi dụng nhằm hợp thức hóa nguồn tiền phi pháp.

Lời khuyên pháp lý cho doanh nghiệp và khách hàng ưu tiên

Việc Ngân hàng Nhà nước thắt chặt quy trình giám sát không đồng nghĩa với việc cản trở giao dịch hợp pháp của khách hàng, mà là giải pháp bảo vệ hệ thống thanh toán an toàn, minh bạch theo chuẩn mực quốc tế của Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính (FATF). Khách hàng VIP và các doanh nghiệp lớn cần lưu ý:

• Kê khai minh bạch nguồn gốc tài sản: Cung cấp đầy đủ giấy tờ chứng minh tính hợp pháp của các khoản tiền gửi, nguồn vốn đầu tư hoặc giao dịch xuyên biên giới khi mở tài khoản và thực hiện lệnh giao dịch;
• Chủ động cập nhật thông tin định danh: Thực hiện xác thực sinh trắc học và hoàn thiện hồ sơ nhận biết khách hàng (KYC) định kỳ theo yêu cầu của ngân hàng phục vụ;
• Rà soát quy trình quản trị nội bộ: Đối với doanh nghiệp, cần xây dựng quy chế tuân thủ nội bộ nhằm đảm bảo các luồng tiền thương mại rõ ràng, tránh các giao dịch đáng ngờ có thể khiến tài khoản bị tạm ngưng giao dịch hoặc phong tỏa để thẩm tra.