Ghi nhãn xuất xứ Việt Nam: Hết thời doanh nghiệp muốn ghi sao cũng được

Trong bối cảnh thị trường tiêu dùng ngày càng đòi hỏi sự minh bạch, việc gắn mác hàng hóa sản xuất tại Việt Nam không đơn thuần là một hoạt động tiếp thị mà đã trở thành trách nhiệm pháp lý gắn liền với chế tài nghiêm ngặt. Ngày 09/10/2026, Chính phủ đã chính thức ban hành Nghị định 384/2026/NĐ-CP quy định về xác định xuất xứ Việt Nam đối với hàng hóa sản xuất và lưu thông trong nước. Văn bản pháp lý quan trọng này sẽ bắt đầu có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/01/2027, đặt ra hàng loạt nghĩa vụ mang tính sống còn đối với các cơ sở sản xuất, đơn vị gia công và doanh nghiệp phân phối trên thị trường nội địa.

Quy định mới này chính là hồi chuông cảnh tỉnh cho những doanh nghiệp còn tư duy chủ quan, nhập linh kiện trôi nổi về lắp ráp sơ sài rồi tự ý gắn dòng chữ "Made in Vietnam". Kể từ đây, mọi dòng chữ thể hiện nguồn gốc xuất xứ đều phải đi kèm bằng chứng giấy tờ cụ thể, rõ ràng và có thể kiểm chứng bất cứ lúc nào theo Nghị định 384/2026/NĐ-CP.

Trách nhiệm pháp lý trực tiếp của tổ chức, cá nhân khi tự công bố xuất xứ

Căn cứ theo quy định tại khoản 1 Điều 9 Nghị định 384/2026/NĐ-CP, thương nhân, tổ chức, cá nhân thể hiện xuất xứ Việt Nam trên nhãn hàng hóa hoặc trên tài liệu, ấn phẩm, bao bì hay bất kỳ vật phẩm nào chứa đựng thông tin liên quan đến sản phẩm đều có trách nhiệm tuân thủ nghiêm ngặt các quy định tại Nghị định này.

Không dừng lại ở việc tuân thủ tiêu chí xuất xứ thuần túy, các chủ thể kinh doanh khi công bố xuất xứ còn phải chấp hành đồng bộ hệ thống pháp luật về ghi nhãn hàng hóa, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng cũng như quy chuẩn kỹ thuật và chất lượng sản phẩm. Nếu doanh nghiệp đưa thông tin sai lệch nhằm đánh lừa thị hiếu ưa chuộng hàng Việt của người tiêu dùng, hành vi đó sẽ bị xử lý nghiêm minh theo quy định pháp luật về gian lận thương mại và cạnh tranh không lành mạnh.

Doanh nghiệp bắt buộc phải lưu trữ những tài liệu, chứng từ nào?

Một trong những điểm mấu chốt được nhấn mạnh tại khoản 2 Điều 9 Nghị định 384/2026/NĐ-CP là nguyên tắc tự chịu trách nhiệm trước pháp luật về tính chính xác, trung thực của thông tin xuất xứ đã công bố. Để đảm bảo tính minh bạch, doanh nghiệp có nghĩa vụ lưu trữ đầy đủ bộ hồ sơ chứng minh xuất xứ hàng hóa phục vụ công tác thanh tra, kiểm tra bất kỳ lúc nào.

Cụ thể, bộ hồ sơ chứng từ cần được lưu trữ bài bản bao gồm các nhóm tài liệu trọng yếu sau:

• Hóa đơn chứng từ đầu vào: Ghi nhận đầy đủ nguồn gốc xuất xứ của từng lô nguyên phụ liệu, linh kiện mua trong nước hoặc nhập khẩu từ nước ngoài.
• Bảng kê định mức nguyên vật liệu: Thể hiện rõ hàm lượng, tỷ lệ đóng góp của từng cấu phần cấu thành nên thành phẩm hoàn chỉnh.
• Bản mô tả quy trình công nghệ sản xuất: Chứng minh quy trình gia công, chế biến tại Việt Nam có tạo ra sự biến đổi căn bản về mã số HS hoặc hàm lượng giá trị gia tăng đáp ứng đúng tiêu chuẩn luật định.
• Các chứng từ kế toán, kiểm nghiệm và hồ sơ kỹ thuật khác có liên quan: Thể hiện toàn bộ chuỗi mắt xích sản xuất và vận hành sản phẩm.

Về phương thức lưu giữ, nhà làm luật cho phép doanh nghiệp lưu trữ dưới dạng văn bản giấy truyền thống hoặc dữ liệu điện tử. Tuy nhiên, dù áp dụng hình thức nào thì vẫn phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định của pháp luật về kế toán và pháp luật về lưu trữ, bảo đảm sẵn sàng xuất trình ngay lập tức khi đoàn kiểm tra liên ngành yêu cầu.

Nghĩa vụ giải trình và chứng minh nguồn gốc khi bị cơ quan chức năng kiểm tra

Tại khoản 3 Điều 9 Nghị định 384/2026/NĐ-CP, nghĩa vụ chứng minh thuộc về chính thương nhân. Cơ quan quản lý thị trường hoặc thanh tra chuyên ngành không có nghĩa vụ phải đi tìm chứng cứ gỡ tội cho doanh nghiệp; thay vào đó, tổ chức, cá nhân khi ghi nhãn xuất xứ Việt Nam có nghĩa vụ chủ động chứng minh hàng hóa của mình hoàn toàn đạt tiêu chuẩn xuất xứ theo luật định.

Tình huống thực tế: Giả sử Doanh nghiệp X sản xuất thiết bị gia dụng tại Bình Dương, trên bao bì và thân sản phẩm in dòng chữ "Xuất xứ: Việt Nam". Khi đoàn kiểm tra liên ngành tiến hành kiểm tra đột xuất, Doanh nghiệp X không xuất trình được hóa đơn giá trị gia tăng của bo mạch chính nhập khẩu và không có bảng tính hàm lượng giá trị gia tăng tạo ra trong nước. Trong trường hợp này, Doanh nghiệp X sẽ ngay lập tức bị lập biên bản xử phạt vi phạm hành chính về hành vi gian lận nhãn mác, đối mặt với nguy cơ bị tịch thu hàng hóa và truy thu số lợi bất hợp pháp.

Ngoài ra, đối với hàng hóa ban đầu sản xuất, lưu thông tại thị trường nội địa nhưng sau đó được chuyển hướng xuất khẩu ra nước ngoài, Điều 9 Nghị định 384/2026/NĐ-CP quy định rõ doanh nghiệp còn phải đồng thời tuân thủ các quy tắc xuất xứ hàng xuất khẩu và quy định của quốc gia nhập khẩu đối tác.

Thời gian chuyển tiếp và giới hạn phạm vi áp dụng

Nhằm tạo điều kiện cho các doanh nghiệp có thời gian tiêu thụ hết hàng hóa tồn kho cũng như chuyển đổi nhãn bao bì phù hợp, Điều 12 Nghị định 384/2026/NĐ-CP đã ban hành quy định chuyển tiếp rất nhân văn: các lô hàng hóa đã in nhãn thể hiện xuất xứ Việt Nam đúng quy định pháp luật trước ngày Nghị định có hiệu lực (tức trước ngày 01/01/2027) thì vẫn được phép tiếp tục lưu thông và sử dụng nhãn đó cho đến khi hết hạn sử dụng của sản phẩm.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cũng cần lưu ý phạm vi điều chỉnh của văn bản này. Nghị định 384/2026/NĐ-CP không điều chỉnh hoạt động chứng nhận xuất xứ (C/O) đối với hàng hóa xuất nhập khẩu, không quy định lại các nội dung bắt buộc khác về hình thức thể hiện nhãn theo pháp luật về nhãn hàng hóa thông thường và không thay thế các quy chuẩn kỹ thuật về truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Lời khuyên pháp lý cho doanh nghiệp sản xuất và phân phối

Thời điểm ngày 01/01/2027 đang đến gần, các cơ sở sản xuất và doanh nghiệp kinh doanh cần chủ động thực hiện ngay các giải pháp sau để phòng ngừa rủi ro pháp lý:

1. Rà soát toàn diện chuỗi cung ứng: Kiểm tra kỹ nguồn gốc mọi linh kiện, hóa chất, nguyên vật liệu đầu vào và yêu cầu nhà cung cấp xuất trình đầy đủ hóa đơn, chứng từ hợp pháp.
2. Chuẩn hóa hồ sơ kỹ thuật: Thiết lập quy trình sản xuất chi tiết bằng văn bản, tính toán tỷ lệ hàm lượng giá trị nội địa theo đúng phương pháp quy định để sẵn sàng chứng minh khi có yêu cầu.
3. Lưu trữ dữ liệu khoa học: Tổ chức hệ thống lưu trữ hồ sơ chứng từ điện tử an toàn, dễ tra cứu, phân loại theo từng lô hàng sản xuất để phục vụ công tác hậu kiểm thuận tiện, tránh thất lạc hóa đơn tài chính.