Trong nền kinh tế thị trường hiện đại, vấn đề minh bạch thông tin và đảm bảo an toàn cho người tiêu dùng ngày càng trở thành yêu cầu sống còn. Việc biết rõ nguồn gốc xuất xứ của từng mặt hàng từ thực phẩm, đồ gia dụng đến các sản phẩm công nghệ cao không chỉ bảo vệ quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng mà còn nâng cao uy tín cho các doanh nghiệp chân chính. Vậy theo quy định pháp luật hiện hành, cơ quan nào quản lý truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa trên phạm vi cả nước?

Quản lý nhà nước về truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa là nhiệm vụ trọng tâm nhằm bảo đảm tính minh bạch trên thị trường (ảnh minh họa)

1. Bộ Khoa học và Công nghệ – Cơ quan đầu mối thống nhất quản lý truy xuất nguồn gốc

Căn cứ theo quy định tại Nghị định 225/2026/NĐ-CP quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Bộ Khoa học và Công nghệ, cơ quan này chính là đầu mối chịu trách nhiệm trước Chính phủ trong việc thực hiện thống nhất quản lý nhà nước về chất lượng sản phẩm, hàng hóa nói chung và truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa nói riêng.

Theo điểm e khoản 10 Điều 2 Nghị định 225/2026/NĐ-CP, Bộ Khoa học và Công nghệ trực tiếp thực hiện nhiệm vụ:

"Thực hiện quản lý nhà nước về mã số, mã vạch, nhãn hàng hóa, nhãn điện tử, hộ chiếu số và truy xuất nguồn gốc của sản phẩm, hàng hóa; xây dựng, quản lý, vận hành, duy trì và khai thác hệ thống giám sát chất lượng sản phẩm, hàng hóa quốc gia;"

Như vậy, pháp luật quy định nhiệm vụ quản lý truy xuất nguồn gốc không tồn tại một cách biệt lập mà được gắn kết chặt chẽ trong hệ thống quản lý tổng thể về tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, đo lường và chất lượng sản phẩm, hàng hóa. Sự ra đời của các công cụ mới như nhãn điện tử hay hộ chiếu số đánh dấu bước chuyển mình quan trọng của công tác quản lý trong kỷ nguyên số.

2. Những trụ cột cốt lõi trong hoạt động quản lý truy xuất nguồn gốc

Để bảo đảm việc truy xuất nguồn gốc diễn ra thông suốt, đồng bộ và hiệu quả trên phạm vi cả nước, Bộ Khoa học và Công nghệ triển khai quản lý thông qua nhiều nhóm giải pháp và thẩm quyền then chốt:

2.1. Xây dựng và ban hành thể chế, chính sách quốc gia

Theo quy định tại điểm c khoản 10 Điều 2 Nghị định 225/2026/NĐ-CP, Bộ Khoa học và Công nghệ có trách nhiệm chủ trì phối hợp với các bộ quản lý ngành, lĩnh vực và Ủy ban nhân dân cấp tỉnh để:

• Xây dựng, hoàn thiện hệ thống cơ chế, chính sách pháp luật về chất lượng và truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa;
• Định hướng, xây dựng các chiến lược, kế hoạch hành động dài hạn nhằm đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong định danh và truy xuất chuỗi cung ứng;
• Hướng dẫn các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp trên toàn quốc triển khai thống nhất quy trình truy xuất theo các tiêu chuẩn quốc gia và quốc tế.

2.2. Quản lý đồng bộ các công cụ nhận diện: Từ mã số mã vạch đến hộ chiếu số

Một chuỗi cung ứng minh bạch không thể thiếu hệ thống định danh chuẩn hóa. Thay vì dừng lại ở các mã vạch truyền thống, công tác quản lý hiện nay bao quát toàn diện các công cụ hiện đại:

• Mã số, mã vạch: Quản lý việc cấp, sử dụng và tuân thủ các quy tắc mã số mã vạch chuẩn quốc gia và quốc tế.
• Nhãn hàng hóa và nhãn điện tử: Giám sát việc ghi nhãn bắt buộc đối với hàng hóa lưu thông, đồng thời khuyến khích và quản lý việc áp dụng nhãn điện tử (như QR code, chip RFID) giúp người mua dễ dàng tra cứu nhanh chóng qua thiết bị thông minh.
• Hộ chiếu số (Digital Product Passport): Đây là công cụ hiện đại ghi nhận toàn bộ vòng đời sản phẩm từ khâu nguyên liệu thô, sản xuất, vận chuyển đến tái chế, phục vụ đắc lực cho các tiêu chuẩn phát triển bền vững và xuất khẩu sang các thị trường khó tính.

Ứng dụng mã vạch, QR code và hộ chiếu số giúp người tiêu dùng dễ dàng kiểm tra nguồn gốc hàng hóa (ảnh minh họa)

2.3. Vận hành Hệ thống giám sát chất lượng sản phẩm, hàng hóa quốc gia

Cũng theo điểm e khoản 10 Điều 2 Nghị định 225/2026/NĐ-CP, Bộ Khoa học và Công nghệ được giao trọng trách xây dựng, quản lý, vận hành, duy trì và khai thác hệ thống giám sát chất lượng sản phẩm, hàng hóa quốc gia. Hệ thống đóng vai trò như một trục kết nối dữ liệu trung tâm, cho phép tích hợp dữ liệu truy xuất nguồn gốc từ các bộ ngành, địa phương và doanh nghiệp, tạo nên bức tranh toàn cảnh về luồng vận chuyển và chất lượng hàng hóa.

3. Cơ chế phối hợp liên ngành và quản lý trên không gian mạng

Hoạt động lưu thông hàng hóa diễn ra hết sức đa dạng và trải rộng ở nhiều ngành nghề khác nhau (từ nông sản, dược phẩm, vật liệu xây dựng đến thiết bị điện tử). Do đó, việc quản lý đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều cơ quan:

• Phối hợp giữa các bộ chuyên ngành: Dù Bộ Khoa học và Công nghệ giữ vai trò đầu mối điều phối chung về quy chuẩn và hạ tầng kỹ thuật, các bộ quản lý chuyên ngành (như Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đối với nông sản, Bộ Y tế đối với thuốc và an toàn thực phẩm, Bộ Công Thương đối với lưu thông phân phối) vẫn chủ động phối hợp xây dựng quy định chi tiết cho từng nhóm sản phẩm đặc thù.
• Phối hợp với chính quyền địa phương: Ủy ban nhân dân cấp tỉnh, Sở Khoa học và Công nghệ cùng các sở ban ngành địa phương là cánh tay nối dài, trực tiếp kiểm tra, giám sát và hướng dẫn doanh nghiệp tại cơ sở.
• Giám sát trên môi trường số và thương mại điện tử: Điểm nổi bật được quy định rõ tại điểm c khoản 10 Điều 2 Nghị định 225/2026/NĐ-CP là Bộ thực hiện quản lý chất lượng sản phẩm, hàng hóa không chỉ ở khâu sản xuất hay lưu thông truyền thống mà còn mở rộng trên môi trường số, các nền tảng số và sàn giao dịch thương mại điện tử.

4. Doanh nghiệp và người tiêu dùng cần lưu ý điều gì?

Trước các yêu cầu pháp lý ngày càng hoàn thiện, cả doanh nghiệp và người tiêu dùng cần nắm bắt những điểm cốt yếu sau:

• Đối với doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh: Cần chủ động đăng ký sử dụng mã số mã vạch hợp pháp, áp dụng tem nhãn, nhãn điện tử và hệ thống truy xuất nguồn gốc tương thích với tiêu chuẩn quốc gia. Việc chuẩn hóa dữ liệu ngay từ đầu giúp doanh nghiệp vượt qua các đợt hậu kiểm chất lượng và thuận lợi mở rộng thị trường tiêu thụ.
• Đối với người tiêu dùng: Cần hình thành thói quen kiểm tra tem nhãn, quét mã truy xuất nguồn gốc trước khi mua sắm, đặc biệt là khi giao dịch trên các nền tảng số hoặc mua các mặt hàng có giá trị cao, thực phẩm và dược phẩm.

Tóm lại, Bộ Khoa học và Công nghệ là cơ quan đầu mối thống nhất quản lý nhà nước về truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa. Sự phối hợp liên ngành và áp dụng công nghệ số đồng bộ sẽ tiếp tục là nền tảng cốt lõi giúp thị trường hàng hóa tại Việt Nam ngày càng văn minh, minh bạch và an toàn.