Trong quy trình tố tụng hình sự tại Việt Nam, giai đoạn truy tố đóng vai trò là "cầu nối" quan trọng giữa giai đoạn điều tra và xét xử. Đây là thời điểm mà Viện kiểm sát thực hiện quyền công tố để quyết định việc đưa bị can ra trước ánh sáng pháp luật. Vậy cụ thể truy tố là gì và những quy định xoay quanh giai đoạn này như thế nào? Hãy cùng tìm hiểu chi tiết trong bài viết dưới đây.

Kiểm sát viên thực hiện nhiệm vụ trong giai đoạn truy tố (ảnh minh họa)

1. Truy tố là gì? Bản chất pháp lý của giai đoạn truy tố

Truy tố là giai đoạn thứ ba của hoạt động tố tụng hình sự, diễn ra sau khi cơ quan điều tra kết thúc việc điều tra vụ án và chuyển hồ sơ sang Viện kiểm sát. Tại giai đoạn này, Viện kiểm sát sẽ căn cứ vào các tài liệu, chứng cứ đã thu thập được để đánh giá một cách toàn diện, khách quan về hành vi phạm tội của bị can.

Theo quy định tại Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, giai đoạn truy tố có những đặc điểm chính sau:

• Thời điểm bắt đầu: Kể từ khi Viện kiểm sát nhận được hồ sơ vụ án và bản kết luận điều tra cùng đề nghị truy tố từ Cơ quan điều tra.
• Thời điểm kết thúc: Khi Viện kiểm sát ra một trong các quyết định: Truy tố bị can trước Tòa án bằng bản cáo trạng; Trả hồ sơ để điều tra bổ sung; Đình chỉ hoặc tạm đình chỉ vụ án/bị can.

Bản chất của truy tố không chỉ là việc buộc tội mà còn là quá trình kiểm tra lại tính hợp pháp của các hoạt động điều tra trước đó, nhằm đảm bảo không bỏ lọt tội phạm và không làm oan người vô tội.

2. Nhiệm vụ và quyền hạn của Viện kiểm sát trong giai đoạn truy tố

Viện kiểm sát là cơ quan duy nhất có thẩm quyền thực hiện việc truy tố. Theo Điều 236 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, trong giai đoạn này, Viện kiểm sát có các nhiệm vụ và quyền hạn trọng yếu như:

1. Quyết định áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế; yêu cầu Cơ quan điều tra truy nã bị can.

2. Yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân cung cấp tài liệu liên quan đến vụ án trong trường hợp cần thiết.

3. Trực tiếp tiến hành một số hoạt động điều tra nhằm kiểm tra, bổ sung tài liệu, chứng cứ để quyết định việc truy tố...

5. Quyết định trả hồ sơ cho Cơ quan điều tra để yêu cầu điều tra bổ sung.

8. Quyết định truy tố.

Việc trao cho Viện kiểm sát quyền trực tiếp tiến hành một số hoạt động điều tra (tại khoản 3) giúp tăng cường tính chủ động và đảm bảo hồ sơ vụ án đạt chất lượng cao nhất trước khi chuyển sang giai đoạn xét xử.

Hồ sơ vụ án được Viện kiểm sát nghiên cứu kỹ lưỡng trước khi ra quyết định truy tố (ảnh minh họa)

3. Thời hạn ra quyết định truy tố là bao lâu?

Thời hạn truy tố không cố định mà phụ thuộc vào tính chất, mức độ nghiêm trọng của tội phạm. Điều 240 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 quy định cụ thể như sau:

3.1. Thời hạn thông thường

• Tội phạm ít nghiêm trọng và tội phạm nghiêm trọng: 20 ngày kể từ ngày nhận hồ sơ.
• Tội phạm rất nghiêm trọng và tội phạm đặc biệt nghiêm trọng: 30 ngày kể từ ngày nhận hồ sơ.

3.2. Thời hạn gia hạn (trong trường hợp cần thiết)

Nếu vụ án có nhiều tình tiết phức tạp, Viện trưởng Viện kiểm sát có quyền gia hạn thời hạn truy tố:

• Tội phạm ít nghiêm trọng và nghiêm trọng: Gia hạn không quá 10 ngày.
• Tội phạm rất nghiêm trọng: Gia hạn không quá 15 ngày.
• Tội phạm đặc biệt nghiêm trọng: Gia hạn không quá 30 ngày.

Như vậy, tổng thời hạn tối đa để Viện kiểm sát ra quyết định truy tố đối với một vụ án đặc biệt nghiêm trọng có thể lên đến 60 ngày.

4. Các loại quyết định của Viện kiểm sát tại giai đoạn truy tố

Sau khi nghiên cứu hồ sơ, Viện kiểm sát phải ra một trong các quyết định sau:

• Truy tố bị can trước Tòa án: Được thực hiện bằng bản cáo trạng. Theo Điều 243, bản cáo trạng phải ghi rõ hành vi phạm tội, chứng cứ, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ và tội danh áp dụng.
• Trả hồ sơ để điều tra bổ sung: Khi thấy thiếu chứng cứ quan trọng mà Viện kiểm sát không thể tự bổ sung được hoặc có căn cứ khởi tố bị can về tội khác/người khác.
• Đình chỉ vụ án: Khi có một trong các căn cứ quy định tại khoản 2 Điều 155 hoặc Điều 157 của Bộ luật này.
• Tạm đình chỉ vụ án: Khi bị can bị bệnh tâm thần, bệnh hiểm nghèo hoặc đang bỏ trốn mà chưa bắt được.

5. Phân biệt Khởi tố và Truy tố

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa hai khái niệm này. Dưới đây là bảng so sánh giúp bạn phân biệt rõ ràng:

Hy vọng qua bài viết này, bạn đã nắm rõ truy tố là gì cũng như các quy định pháp lý quan trọng liên quan đến giai đoạn này. Việc hiểu đúng quy trình tố tụng sẽ giúp bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên liên quan một cách tốt nhất.

Lưu ý: Thông tin trong bài viết được căn cứ theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 có hiệu lực tại thời điểm năm 2021.