Trong bối cảnh Dự thảo Luật Đất đai sửa đổi đang được lấy ý kiến rộng rãi và thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận (tính đến tháng 06/2023), những quy định về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư được xem là "trọng tâm của mọi trọng tâm". Những thay đổi này không chỉ nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn trong giải phóng mặt bằng mà còn hướng tới mục tiêu cao nhất là bảo vệ quyền lợi chính đáng của người dân.

Dưới đây là 5 điểm mới đáng chú ý nhất được quy định tại Dự thảo sửa đổi Luật Đất đai mới nhất mà người dân cần nắm rõ để bảo vệ quyền lợi của mình.

1. Giá bồi thường đất có thể tăng mạnh nhờ bỏ khung giá đất

Đây là nội dung mang tính cách mạng trong quản lý đất đai. Theo quy định hiện hành tại Luật Đất đai 2013, giá đất bồi thường thường dựa trên khung giá đất do Chính phủ ban hành, dẫn đến tình trạng giá bồi thường thấp hơn nhiều so với giá thị trường.

Dự thảo mới đề xuất bỏ khung giá đất và cho phép các địa phương xây dựng bảng giá đất định kỳ hàng năm tiệm cận với giá thị trường. Khi khung pháp lý này được thông qua, giá đất cụ thể để tính tiền bồi thường sẽ tăng cao, giúp người dân nhận được mức đền bù xứng đáng hơn, giảm thiểu các tranh chấp kéo dài liên quan đến giá đất.

2. Nguyên tắc bồi thường: Đảm bảo chỗ ở mới "bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ"

Lần đầu tiên, nguyên tắc nhân văn này được luật hóa một cách cụ thể tại Dự thảo Luật Đất đai. Theo đó, việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất phải đảm bảo người có đất bị thu hồi có chỗ ở, đảm bảo thu nhập và điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.

Để hiện thực hóa nguyên tắc này, Dự thảo quy định khu tái định cư phải đạt các tiêu chuẩn khắt khe về:

• Hạ tầng kỹ thuật: Đường giao thông kết nối thuận tiện, hệ thống điện sinh hoạt, chiếu sáng, cấp thoát nước và thông tin liên lạc đồng bộ.
• Hạ tầng xã hội: Phải gần trường học, trạm y tế, chợ, khu thể thao và các dịch vụ công cộng khác.
• Yếu tố văn hóa: Phải phù hợp với phong tục, tập quán của từng vùng miền, đảm bảo người dân dễ dàng hòa nhập cộng đồng mới.

3. Đa dạng hóa các hình thức bồi thường khi thu hồi đất

Thay vì chỉ bồi thường bằng đất cùng mục đích sử dụng hoặc bằng tiền như quy định tại khoản 2 Điều 74 Luật Đất đai 2013, Dự thảo mới đã mở rộng linh hoạt các hình thức bồi thường.

Cụ thể, nếu địa phương có quỹ đất hoặc quỹ nhà ở, người dân có thể được xem xét bồi thường bằng đất khác mục đích sử dụng với loại đất bị thu hồi hoặc bồi thường bằng nhà ở. Sự thay đổi này giúp người dân có thêm lựa chọn phù hợp với nhu cầu sinh kế và định hướng phát triển kinh tế của gia đình sau khi chuyển đến nơi ở mới.

4. Quy trình bắt buộc: Hoàn thành tái định cư trước khi thu hồi đất

Một trong những điểm mới mang tính đột phá là quy định: Việc thu hồi đất ở chỉ được thực hiện sau khi hoàn thành bố trí tái định cư. Đây là sự thay đổi căn bản so với thực tiễn trước đây, khi nhiều dự án thu hồi đất xong nhưng người dân vẫn phải chờ đợi mòn mỏi để được giao đất tái định cư.

Quy định này buộc các chủ đầu tư và cơ quan Nhà nước phải chuẩn bị sẵn sàng quỹ nhà, đất tái định cư trước khi triển khai dự án. Điều này giúp người dân sớm ổn định chỗ ở, tránh tình trạng phải đi thuê nhà tạm bợ trong thời gian chờ đợi, từ đó tạo sự đồng thuận cao trong nhân dân.

5. Người dân được quyền ưu tiên chọn nơi tái định cư

Dự thảo Luật Đất đai mới nhất đề cao quyền làm chủ của người dân thông qua việc cho phép lựa chọn nơi tái định cư theo thứ tự ưu tiên:

1. Ưu tiên tái định cư tại chỗ hoặc tại cùng xã, phường, thị trấn nơi có đất bị thu hồi.
2. Trường hợp không có quỹ đất tại chỗ, người dân được chọn nơi ở mới trong cùng quận, huyện, thị xã.
3. Nếu địa bàn quận, huyện không còn quỹ đất, người dân sẽ được bố trí tại các khu vực khác có điều kiện tương đương.

Việc ưu tiên tái định cư tại chỗ giúp người dân giữ vững các mối quan hệ xã hội, không bị xáo trộn về công việc và môi trường sống quen thuộc.

Lời khuyên pháp lý: Những thay đổi trên cho thấy tư duy mới trong quản lý đất đai, lấy người dân làm trung tâm. Tuy nhiên, đây vẫn đang là các quy định trong Dự thảo (tính đến tháng 06/2023). Người dân cần chủ động theo dõi các bản tin pháp luật để cập nhật lộ trình thông qua và áp dụng chính thức của Luật Đất đai sửa đổi trong thời gian tới.