Việc sắp xếp, sáp nhập các đơn vị hành chính (ĐVHC) không chỉ là câu chuyện về địa giới mà còn kéo theo những thay đổi căn bản trong công tác quản lý và phân loại địa phương. Mới đây, Dự thảo Nghị định phân loại đơn vị hành chính đã chính thức được đưa ra lấy ý kiến, hứa hẹn sẽ tạo ra một khung pháp lý mới, chặt chẽ hơn cho việc xác định vị thế của các tỉnh, thành phố và xã, phường sau khi sáp nhập.

Phân loại đơn vị hành chính: Từ đặc biệt đến loại III

Theo nội dung dự thảo, hệ thống ĐVHC tại Việt Nam sẽ tiếp tục được phân cấp rõ rệt để phù hợp với năng lực quản lý và đặc thù vùng miền. Cụ thể, các loại ĐVHC được đề xuất bao gồm:

• Cấp tỉnh: TP. Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh được xác định là ĐVHC cấp tỉnh loại đặc biệt. Các thành phố trực thuộc trung ương còn lại sẽ thuộc loại I. Đối với các tỉnh khác, việc phân loại sẽ dựa trên thang điểm để xếp vào loại I, loại II hoặc loại III.
• Cấp xã: Đơn vị hành chính cấp xã cũng được chia thành ba loại (I, II, III) dựa trên các tiêu chí về dân số, diện tích và đặc điểm kinh tế - xã hội.

Quy định này nhằm cụ thể hóa các tiêu chuẩn đã được nêu tại Nghị quyết 1211/2016/UBTVQH13 và được sửa đổi bởi Nghị quyết 27/2022/UBTVQH15.

Tiêu chuẩn tính điểm cho ĐVHC cấp tỉnh

Điểm mới đáng chú ý nhất trong dự thảo chính là cách tính điểm dựa trên quy mô dân số và diện tích tự nhiên - hai yếu tố then chốt quyết định áp lực quản lý hành chính.

1. Quy mô dân số

Dự thảo đề xuất mức điểm cơ bản cho tỉnh có từ 2 triệu người trở xuống là 10 điểm. Đối với những tỉnh có quy mô dân số lớn hơn, cứ thêm 100.000 người sẽ được cộng thêm 0,5 điểm. Tuy nhiên, để đảm bảo tính công bằng, tổng điểm tối đa cho tiêu chí này không quá 20 điểm. Đặc biệt, các tỉnh miền núi, vùng cao sẽ được áp dụng mức ưu đãi bằng 65% quy định chung để phù hợp với thực tế mật độ dân cư thưa thớt.

2. Diện tích tự nhiên

Về diện tích, các tỉnh có diện tích từ 8.000 km2 trở xuống được tính 10 điểm. Phần diện tích vượt mức này sẽ được tính thêm 0,5 điểm cho mỗi 200 km2, tối đa không quá 20 điểm. Đây là căn cứ quan trọng để các địa phương sau sáp nhập có thể nâng hạng đơn vị hành chính của mình.

3. Số lượng đơn vị hành chính trực thuộc

Bên cạnh dân số và diện tích, số lượng xã, phường, thị trấn trực thuộc cũng là một tiêu chí định lượng:

• Tỉnh có từ 80 ĐVHC cấp xã trở xuống được tính 4 điểm.
• Cứ thêm 05 đơn vị cấp xã sẽ được cộng 0,25 điểm (tối đa 6 điểm).
• Tỷ lệ đô thị hóa (số phường trên tổng số xã) cũng được đưa vào thang điểm để khuyến khích phát triển kinh tế đô thị.

Việc phân loại đơn vị hành chính là cơ sở để Nhà nước hoạch định chính sách phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng chế độ tiền lương, phụ cấp đối với cán bộ, công chức và xác định số lượng biên chế phù hợp với từng địa phương theo quy định của Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2015.

Hiện nay, dự thảo vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Việc nắm bắt sớm các tiêu chí này sẽ giúp các địa phương có sự chuẩn bị tốt nhất trong lộ trình sắp xếp đơn vị hành chính giai đoạn 2023 - 2030.