Trong quan hệ gia đình, việc xác định huyết thống không chỉ mang ý nghĩa tình cảm mà còn là cơ sở phát sinh các quyền và nghĩa vụ pháp lý quan trọng. Tuy nhiên, thực tế không ít trường hợp sau nhiều năm chung sống, người cha hoặc người mẹ mới bàng hoàng phát hiện đứa trẻ mình đang nuôi dưỡng không phải con ruột. Trong tình huống trớ trêu này, pháp luật Việt Nam quy định như thế nào về việc từ chối nhận con?

1. Khi nào pháp luật cho phép từ chối nhận con?

Theo nguyên tắc suy đoán pháp lý tại Điều 88 Luật Hôn nhân và gia đình 2014, con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân hoặc do người vợ có thai trong thời kỳ hôn nhân được mặc nhiên coi là con chung của vợ chồng. Cụ thể:

"1. Con sinh ra trong thời kỳ hôn nhân hoặc do người vợ có thai trong thời kỳ hôn nhân là con chung của vợ chồng.

Con được sinh ra trong thời hạn 300 ngày kể từ thời điểm chấm dứt hôn nhân được coi là con do người vợ có thai trong thời kỳ hôn nhân.

Con sinh ra trước ngày đăng ký kết hôn và được cha mẹ thừa nhận là con chung của vợ chồng."

Tuy nhiên, pháp luật cũng mở ra cơ chế để bảo vệ quyền lợi của các bên khi có sự nhầm lẫn hoặc gian dối về huyết thống. Tại khoản 2 Điều 88 của Luật này nhấn mạnh: "Trong trường hợp cha, mẹ không thừa nhận con thì phải có chứng cứ và phải được Tòa án xác định."

Như vậy, việc từ chối nhận con không thể thực hiện bằng lời nói hay thỏa thuận miệng mà bắt buộc phải thông qua một bản án hoặc quyết định có hiệu lực của Tòa án dựa trên những chứng cứ khách quan.

2. Chứng cứ quan trọng nhất: Kết quả giám định ADN

Để Tòa án có căn cứ bác bỏ quan hệ cha con hoặc mẹ con đã được đăng ký, người yêu cầu phải cung cấp được chứng cứ chứng minh. Theo hướng dẫn tại Nghị quyết 01/2024/NQ-HĐTP và thực tiễn xét xử, kết quả giám định gen (ADN) được coi là chứng cứ "vàng" có giá trị chứng minh cao nhất.

Nếu một bên từ chối giám định, Tòa án sẽ kết hợp với các chứng cứ khác như: lời khai của các bên, chứng cứ về việc không có khả năng sinh con, hoặc chứng cứ chứng minh vợ chồng không chung sống, không có quan hệ tình dục trong thời gian thụ thai để đưa ra phán quyết.

3. Trình tự, thủ tục khởi kiện tại Tòa án

Việc không công nhận quan hệ cha mẹ con được giải quyết theo trình tự tố tụng dân sự quy định tại Bộ luật tố tụng dân sự 2015.

3.1 Hồ sơ cần chuẩn bị

• Đơn khởi kiện: Mẫu đơn yêu cầu không công nhận cha, mẹ, con.
• Chứng cứ huyết thống: Bản sao kết quả xét nghiệm ADN (nếu có).
• Giấy tờ hộ tịch: Bản sao Giấy khai sinh của con, Giấy chứng nhận kết hôn của cha mẹ.
• Giấy tờ tùy thân: CCCD/Hộ chiếu của người khởi kiện.

3.2 Thẩm quyền giải quyết

Căn cứ Điều 35 và Điều 39 Bộ luật tố tụng dân sự 2015, Tòa án nhân dân cấp huyện nơi bị đơn (người con hoặc người giám hộ của con) cư trú, làm việc có thẩm quyền giải quyết sơ thẩm.

3.3 Thời gian và lệ phí

Thời hạn chuẩn bị xét xử thường kéo dài từ 02 đến 04 tháng kể từ ngày thụ lý vụ án. Người khởi kiện phải nộp tiền tạm ứng án phí dân sự sơ thẩm theo quy định của pháp luật về án phí, lệ phí Tòa án.

4. Hệ quả pháp lý sau khi có bản án của Tòa án

Khi bản án của Tòa án xác định một người không phải là con ruột có hiệu lực pháp luật, các bên cần thực hiện thủ tục thay đổi, cải chính hộ tịch tại cơ quan Công an và UBND cấp xã. Quan hệ pháp lý giữa cha mẹ và con (quyền nuôi dưỡng, nghĩa vụ cấp dưỡng, quyền thừa kế) sẽ chấm dứt kể từ thời điểm bản án có hiệu lực.

Việc phát hiện không phải con ruột là một biến cố đau lòng, nhưng việc giải quyết dứt điểm về mặt pháp lý sẽ giúp các bên ổn định cuộc sống và đảm bảo quyền lợi chính đáng cho đứa trẻ trong tương lai.