Trong cuộc sống, không hiếm những trường hợp một cá nhân biệt tích khỏi nơi cư trú trong thời gian dài mà không có tin tức xác thực. Điều này không chỉ gây ra nỗi đau tinh thần cho gia đình mà còn dẫn đến những vướng mắc pháp lý phức tạp về quan hệ hôn nhân và quyền thừa kế tài sản. Vậy pháp luật quy định như thế nào về việc tuyên bố một người đã chết?

1. Điều kiện để Tòa án tuyên bố một người đã chết

Việc tuyên bố một người đã chết là một quyết định pháp lý quan trọng, do đó Bộ luật Dân sự 2015 quy định rất chặt chẽ về các điều kiện áp dụng. Theo quy định tại Điều 71 Bộ luật Dân sự 2015, một người có thể bị tuyên bố là đã chết nếu thuộc một trong các trường hợp sau:

• Đã bị Tòa án tuyên bố mất tích và sau 03 năm kể từ ngày quyết định tuyên bố mất tích có hiệu lực pháp luật mà vẫn không có tin tức xác thực là còn sống.
• Biệt tích trong chiến tranh sau 05 năm, kể từ ngày chiến tranh kết thúc mà không có tin tức xác thực là còn sống.
• Bị tai nạn hoặc thảm họa, thiên tai mà sau 02 năm, kể từ ngày sự kiện đó kết thúc vẫn không có tin tức xác thực là còn sống.
• Biệt tích 05 năm liền trở lên và không có tin tức xác thực là còn sống; thời hạn này được tính theo quy định tại khoản 1 Điều 68 của Bộ luật này.

2. Ai có quyền yêu cầu và hồ sơ cần chuẩn bị những gì?

Không phải bất kỳ ai cũng có thể yêu cầu Tòa án tuyên bố một người đã chết. Quyền này chỉ dành cho những người có quyền, lợi ích liên quan như vợ, chồng, con cái hoặc người thừa kế hợp pháp. Căn cứ Điều 391 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, hồ sơ yêu cầu bao gồm:

• Đơn yêu cầu: Theo mẫu quy định, trình bày rõ lý do và mục đích yêu cầu.
• Tài liệu chứng cứ: Các giấy tờ chứng minh người bị yêu cầu đã biệt tích, các thông báo tìm kiếm hoặc quyết định tuyên bố mất tích trước đó.
• Giấy tờ nhân thân: CCCD/Hộ chiếu của người yêu cầu và các giấy tờ chứng minh quan hệ gia đình (Giấy khai sinh, Giấy đăng ký kết hôn...).

3. Trình tự giải quyết và lệ phí tại Tòa án

Thẩm quyền giải quyết thuộc về Tòa án nhân dân cấp huyện nơi người bị tuyên bố đã chết cư trú cuối cùng. Quy trình giải quyết thường kéo dài khoảng 06 tháng, bao gồm các bước thụ lý đơn, thông báo tìm kiếm trên các phương tiện thông tin đại chúng trong thời hạn 04 tháng và mở phiên họp xét đơn yêu cầu.

Về chi phí, theo Nghị quyết 326/2016/UBTVQH14, lệ phí giải quyết việc dân sự sơ thẩm hiện nay là 300.000 đồng.

4. Hậu quả pháp lý sau khi có quyết định của Tòa án

Khi quyết định tuyên bố một người đã chết có hiệu lực pháp luật, các quan hệ pháp lý của người đó sẽ được giải quyết như đối với một người đã chết thực sự. Cụ thể theo Điều 72 Bộ luật Dân sự 2015:

1. Quan hệ về hôn nhân, gia đình và các quan hệ nhân thân khác của người đó được giải quyết như đối với người đã chết.
2. Quan hệ tài sản của người bị Tòa án tuyên bố là đã chết được giải quyết như đối với người đã chết; tài sản của người đó được giải quyết theo quy định của pháp luật về thừa kế.

Đặc biệt, về quan hệ hôn nhân, theo Điều 65 Luật Hôn nhân và Gia đình 2014, hôn nhân sẽ đương nhiên chấm dứt kể từ ngày quyết định của Tòa án có hiệu lực.

Việc nắm rõ các quy định về thủ tục tuyên bố một người đã chết giúp các gia đình chủ động hơn trong việc bảo vệ quyền lợi hợp pháp, đặc biệt là trong các vấn đề về phân chia di sản và ổn định cuộc sống gia đình.