Ngày 19/11/2018, tại kỳ họp thứ 6, Quốc hội khóa XIV đã chính thức thông qua Luật Giáo dục đại học sửa đổi 2018 (Luật số 34/2018/QH14). Đây là văn bản pháp lý quan trọng, đánh dấu sự thay đổi căn bản trong tư duy quản lý giáo dục đại học, chuyển từ cơ chế kiểm soát sang cơ chế tự chủ và giám sát chất lượng.

Mở rộng quyền tự chủ - "Cởi trói" cho các trường đại học

Điểm sáng lớn nhất của Luật Giáo dục đại học sửa đổi 2018 chính là việc cụ thể hóa và mở rộng quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục đại học trên ba phương diện chính: học thuật, tổ chức nhân sự và tài chính.

Theo quy định tại Điều 32, quyền tự chủ được hiểu là quyền được chủ động quyết định và có trách nhiệm giải trình về mọi hoạt động của nhà trường. Cụ thể:

• Tự chủ học thuật: Các trường được tự chủ trong việc mở ngành, tuyển sinh, đào tạo, và hoạt động khoa học công nghệ. Đặc biệt, theo Điều 33, các trường đủ điều kiện tự chủ sẽ được tự mở ngành đào tạo trình độ đại học mà không cần xin phép Bộ Giáo dục và Đào tạo (trừ các ngành đặc thù).
• Tự chủ tổ chức và nhân sự: Nhà trường có quyền quyết định về cơ cấu tổ chức, vị trí việc làm, tuyển dụng và sử dụng giảng viên, người lao động phù hợp với nhu cầu thực tế.
• Tự chủ tài chính: Các trường được tự chủ trong việc quản lý nguồn thu, chi, chính sách học phí và học bổng. Theo Điều 65, cơ sở giáo dục đại học công lập tự bảo đảm chi thường xuyên sẽ được tự xác định mức thu học phí theo định mức kinh tế - kỹ thuật.

Điều kiện để được thực hiện quyền tự chủ

Tuy nhiên, không phải mọi cơ sở giáo dục đều được hưởng quyền tự chủ ngay lập tức. khoản 2 Điều 32 quy định rõ các điều kiện bắt buộc:

1. Đã thành lập Hội đồng trường hoặc Hội đồng đại học.
2. Đã được công nhận đạt chuẩn chất lượng cơ sở giáo dục đại học bởi tổ chức kiểm định hợp pháp.
3. Ban hành đầy đủ các quy chế tổ chức, hoạt động và quy chế tài chính nội bộ.
4. Thực hiện công khai các điều kiện bảo đảm chất lượng và tỷ lệ sinh viên có việc làm.

Trách nhiệm giải trình - "Cái giá" của sự tự do

Đi đôi với quyền tự chủ là trách nhiệm giải trình vô cùng khắt khe. Đây là cơ chế để xã hội và người học giám sát chất lượng của các trường. Luật quy định:

"Cơ sở giáo dục đại học thực hiện quyền tự chủ và trách nhiệm giải trình theo quy định của pháp luật. Các cơ quan, tổ chức, cá nhân có trách nhiệm tôn trọng và bảo đảm quyền tự chủ của cơ sở giáo dục đại học." (Trích khoản 1 Điều 32)

Các trường phải công khai báo cáo tài chính hàng năm, giải trình về mức lương, thưởng của lãnh đạo và chịu trách nhiệm trước pháp luật nếu không thực hiện đúng cam kết về chất lượng đào tạo.

Thay đổi trong công tác tuyển sinh và học phí

Về tuyển sinh, theo Điều 34, các trường được tự chủ quyết định phương thức tuyển sinh (thi tuyển, xét tuyển hoặc kết hợp) và tự xác định chỉ tiêu tuyển sinh dựa trên năng lực đào tạo và nhu cầu thị trường.

Về học phí, việc tính đúng, tính đủ chi phí đào tạo sẽ giúp các trường có nguồn lực để tái đầu tư cơ sở vật chất và nâng cao thu nhập cho giảng viên, từ đó nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện.

Với những thay đổi mang tính đột phá này, Luật Giáo dục đại học sửa đổi 2018 (có hiệu lực từ 01/07/2019) được kỳ vọng sẽ tạo ra một luồng sinh khí mới, giúp các trường đại học Việt Nam vươn tầm quốc tế.