Ngày 13/11/2020, Quốc hội đã chính thức thông qua Luật Cư trú 2020, đánh dấu một bước tiến lớn trong việc quản lý dân cư và bảo đảm quyền tự do cư trú của công dân. Một trong những điểm sáng nhất, mang đậm tính nhân văn của đạo luật này chính là việc lần đầu tiên xác định rõ ràng nơi cư trú cho những người không có nơi thường trú và nơi tạm trú – nhóm đối tượng vốn gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận các chính sách an sinh xã hội trước đây.

Xác định nơi cư trú cho người "không hộ khẩu"

Trước đây, theo Luật Cư trú 2006 (sửa đổi 2013), việc xác định nơi cư trú chủ yếu dựa trên hộ khẩu thường trú hoặc đăng ký tạm trú. Điều này vô tình tạo ra rào cản cho những người lao động tự do, người lang thang cơ nhỡ hoặc những người vì lý do khách quan mà không đủ điều kiện đăng ký thường trú, tạm trú tại bất kỳ đâu.

Giải quyết triệt để vấn đề này, tại Điều 19 Luật Cư trú 2020 đã quy định cụ thể:

"Nơi cư trú của người không có cả nơi thường trú và nơi tạm trú do không đủ điều kiện đăng ký thường trú, đăng ký tạm trú là nơi ở hiện tại của người đó; trường hợp không có địa điểm chỗ ở cụ thể thì nơi cư trú được xác định là đơn vị hành chính cấp xã nơi người đó đang sinh sống thực tế. Người không có nơi thường trú, nơi tạm trú phải khai báo thông tin về cư trú với cơ quan đăng ký cư trú tại nơi ở hiện tại."

Quy định này giúp mọi công dân, dù trong hoàn cảnh nào, cũng đều có một "địa chỉ pháp lý" để thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình, đồng thời giúp Nhà nước quản lý dân cư một cách toàn diện, không bỏ sót bất kỳ ai.

Bổ sung nơi cư trú cho các đối tượng đặc thù

Không chỉ dừng lại ở nhóm người không có nơi thường trú, tạm trú, Luật Cư trú 2020 còn mở rộng và làm rõ nơi cư trú của nhiều đối tượng đặc thù khác trong xã hội, bao gồm:

• Người hoạt động tín ngưỡng, nhà tu hành: Nơi cư trú là cơ sở tín ngưỡng, cơ sở tôn giáo nơi họ sinh sống, trừ trường hợp có nơi cư trú khác theo quy định.
• Trẻ em, người khuyết tật, người không nơi nương tựa: Đối với những đối tượng này được nhận nuôi và sinh sống trong các cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo thì nơi cư trú chính là các cơ sở đó.
• Người tại cơ sở trợ giúp xã hội: Nơi cư trú là cơ sở trợ giúp xã hội nơi họ được chăm sóc, nuôi dưỡng và trợ giúp.
• Người được chăm sóc tại cộng đồng: Nơi cư trú là nơi ở của người nhận chăm sóc, nuôi dưỡng.

Nghĩa vụ khai báo và quyền lợi đi kèm

Việc xác định nơi cư trú không chỉ là thủ tục hành chính đơn thuần. Khi đã có nơi cư trú được pháp luật công nhận, người dân sẽ dễ dàng hơn trong việc thực hiện các thủ tục như: cấp thẻ Căn cước công dân, đăng ký khai sinh cho con, tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục và các gói hỗ trợ an sinh xã hội của địa phương.

Tuy nhiên, đi kèm với quyền lợi là nghĩa vụ. Người không có nơi thường trú, tạm trú cần chủ động liên hệ với cơ quan đăng ký cư trú (Công an cấp xã) tại nơi ở hiện tại để khai báo thông tin. Việc khai báo này giúp cơ quan chức năng cập nhật dữ liệu vào Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, đảm bảo quyền lợi chính đáng cho người dân trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh chuyển đổi số và bỏ sổ hộ khẩu giấy.

Có thể thấy, những quy định mới trong Luật Cư trú 2020 đã thể hiện tinh thần "không để ai bị bỏ lại phía sau", tạo hành lang pháp lý vững chắc để bảo vệ quyền lợi cho những nhóm đối tượng yếu thế nhất trong xã hội.