Chỉ còn chưa đầy 3 tháng nữa, Luật Cư trú 2020 sẽ chính thức đi vào cuộc sống (từ ngày 01/7/2021). Đây được coi là một cuộc cách mạng trong công tác quản lý hành chính nhà nước, chuyển từ phương thức quản lý thủ công bằng giấy tờ sang quản lý hiện đại bằng công nghệ số. Những thay đổi này không chỉ đơn thuần là thay đổi hình thức quản lý mà còn tác động sâu rộng đến quyền lợi, nghĩa vụ và thói quen sinh hoạt của hàng chục triệu người dân Việt Nam.

1. Khai tử Sổ hộ khẩu, Sổ tạm trú giấy vào cuối năm 2022

Điểm đáng chú ý nhất của Luật Cư trú 2020 chính là lộ trình chấm dứt sứ mệnh của cuốn Sổ hộ khẩu và Sổ tạm trú giấy vốn đã gắn bó với người dân hàng thập kỷ qua. Theo quy định tại khoản 3 Điều 38 Luật Cư trú 2020:

"Kể từ ngày Luật này có hiệu lực thi hành, Sổ hộ khẩu, Sổ tạm trú đã được cấp vẫn được sử dụng và có giá trị như giấy tờ, tài liệu xác nhận về cư trú theo quy định của Luật này cho đến hết ngày 31 tháng 12 năm 2022."

Như vậy, người dân có khoảng thời gian chuyển tiếp hơn 1 năm để làm quen với việc không còn cuốn sổ đỏ trong tay khi đi làm các thủ tục hành chính.

2. Thu hồi Sổ hộ khẩu ngay khi có thay đổi thông tin

Mặc dù Sổ hộ khẩu vẫn có giá trị đến hết năm 2022, nhưng cơ quan chức năng sẽ thực hiện thu hồi dần. Cụ thể, khi người dân thực hiện các thủ tục đăng ký cư trú dẫn đến thay đổi thông tin trong sổ (như tách hộ, thay đổi chủ hộ, thay đổi địa chỉ...), cơ quan đăng ký sẽ thu hồi sổ cũ và cập nhật thông tin vào Cơ sở dữ liệu về cư trú mà không cấp mới hay cấp lại sổ giấy.

3. Quản lý dân cư bằng công nghệ số và Số định danh cá nhân

Thay vì phải xuất trình Sổ hộ khẩu, từ ngày 01/7/2021, mọi thông tin về cư trú của công dân sẽ được quản lý thống nhất trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Mỗi công dân sẽ được định danh bằng một dãy số duy nhất (Số định danh cá nhân trên thẻ CCCD gắn chip), giúp việc tra cứu thông tin trở nên nhanh chóng, chính xác và giảm thiểu phiền hà.

4. Bãi bỏ hàng loạt thủ tục hành chính rườm rà

Do không còn cấp mới sổ giấy, các nhóm thủ tục như: Cấp đổi, cấp lại sổ hộ khẩu; cấp giấy chuyển hộ khẩu; xác nhận việc điều chỉnh thông tin cư trú... sẽ chính thức bị bãi bỏ. Điều này giúp tiết kiệm thời gian và chi phí đáng kể cho cả người dân và cơ quan quản lý.

5. Rút ngắn thời gian giải quyết đăng ký thường trú

Theo quy định tại khoản 3 Điều 22 Luật Cư trú 2020, thời gian giải quyết đăng ký thường trú sẽ giảm từ 15 ngày xuống chỉ còn tối đa 07 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ. Đây là một bước tiến lớn trong cải cách thủ tục hành chính.

6. Xóa bỏ điều kiện riêng khi nhập khẩu vào Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh

Đây là tin vui cho những người lao động ngoại tỉnh đang sinh sống tại các thành phố lớn. Luật Cư trú 2020 đã bãi bỏ các quy định riêng về điều kiện đăng ký thường trú tại thành phố trực thuộc trung ương (như phải tạm trú liên tục từ 1-2 năm). Giờ đây, điều kiện nhập khẩu tại Hà Nội hay TP. Hồ Chí Minh sẽ thống nhất như các tỉnh thành khác trên cả nước.

7. Điều kiện về diện tích nhà thuê tối thiểu 8m2/người

Để đảm bảo chất lượng cuộc sống, Điều 20 Luật Cư trú 2020 quy định công dân muốn đăng ký thường trú tại chỗ ở hợp pháp do thuê, mượn, ở nhờ phải đảm bảo diện tích bình quân tối thiểu do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quy định nhưng không thấp hơn 08m2 sàn/người.

8. Thay đổi cách xác định đối tượng tham gia BHYT hộ gia đình

Việc bỏ Sổ hộ khẩu kéo theo sự thay đổi trong định nghĩa "hộ gia đình" tham gia Bảo hiểm y tế. Theo khoản 2 Điều 37 Luật Cư trú 2020, đối tượng tham gia BHYT hộ gia đình sẽ bao gồm những người cùng đăng ký thường trú hoặc cùng đăng ký tạm trú tại một chỗ ở hợp pháp, thay vì chỉ dựa vào sổ hộ khẩu như trước.

9. Vắng mặt tại nơi cư trú 12 tháng phải khai báo tạm vắng

Công dân vắng mặt liên tục tại nơi thường trú từ 12 tháng trở lên mà không đăng ký tạm trú tại nơi ở mới hoặc không khai báo tạm vắng sẽ bị xóa đăng ký thường trú. Quy định này nhằm đảm bảo tính chính xác của dữ liệu dân cư.

10. Các trường hợp bị hạn chế đăng ký thường trú mới

Luật quy định rõ không được đăng ký thường trú, tạm trú mới tại các chỗ ở nằm trong khu vực cấm, khu vực di tích lịch sử - văn hóa đã được xếp hạng, hoặc chỗ ở đã có quyết định thu hồi đất, giải tỏa của cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

11. Bán nhà có thể dẫn đến bị xóa đăng ký thường trú

Một điểm mới đáng lưu ý là người đã đăng ký thường trú tại chỗ ở do thuê, mượn, ở nhờ nhưng đã chấm dứt việc thuê, mượn, ở nhờ đó mà sau 12 tháng vẫn chưa đăng ký thường trú tại chỗ ở mới thì sẽ bị xóa đăng ký thường trú cũ.

12. Bổ sung các trường hợp bị hạn chế quyền tự do cư trú

Người bị cách ly do có nguy cơ lây lan dịch bệnh truyền nhiễm cho cộng đồng hoặc người đang bị áp dụng biện pháp cấm đi khỏi nơi cư trú sẽ bị hạn chế quyền tự do cư trú theo quy định tại Điều 5 Luật Cư trú 2020.

13. Xác định nơi cư trú cho người không có nơi thường trú, tạm trú

Đối với người không có cả nơi thường trú và nơi tạm trú (như người lang thang, cơ nhỡ), nơi cư trú được xác định là nơi đơn vị hành chính cấp xã nơi người đó đang sinh sống thực tế.

14. Đơn giản hóa hồ sơ cấp Phiếu lý lịch tư pháp

Nhờ việc kết nối liên thông dữ liệu, khi làm thủ tục cấp Phiếu lý lịch tư pháp, người dân sẽ không còn phải nộp bản sao sổ hộ khẩu hay giấy chứng nhận nhân khẩu tập thể, giúp giảm bớt gánh nặng giấy tờ.

15. Lưu trú dưới 30 ngày không bắt buộc đăng ký tạm trú

Công dân đến sinh sống tại một chỗ ở hợp pháp ngoài nơi thường trú từ 30 ngày trở lên mới bắt buộc phải đăng ký tạm trú. Nếu dưới thời gian này, người dân chỉ cần thực hiện thông báo lưu trú theo quy định.

Lời khuyên pháp lý: Với những thay đổi lớn nêu trên, người dân nên chủ động kiểm tra thông tin cá nhân, thực hiện làm thẻ CCCD gắn chip và cập nhật dữ liệu cư trú chính xác để đảm bảo quyền lợi tối đa khi các quy định mới chính thức áp dụng từ ngày 01/7/2021.